Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Tìm được 6 bản ghi

YÊN TỬ

 

dãy núi phần tây của cánh cung Đông Triều, chạy từ phía đông sông Lục Nam đến ngang Quảng La, đỉnh cao 1.068 m. Cấu tạo bởi cuội kết Triat. Khoáng sản: mỏ than Mạo Khê, Vàng Danh. Rừng thông, chè Bến Tắm nổi tiếng. Khu di tích Phật giáo thuộc khu vực núi Yên Tử, xã Thượng Yên Công, thị xã Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, Việt Nam. Di tích này vốn được bắt đầu từ thời Lý và đặc biệt phát triển vào thời Trần. Di tích hiện còn là một hệ thống chùa tháp gắn liền với sự phát triển của phái Trúc Lâm và đức tổ phật Trần Nhân Tông. Tính từ chân núi đến đỉnh núi có các di tích chính như: Chùa Bí Thượng, Suối Tắm, Chùa Lân, suối Giải Oan, Chùa Giải Oan, dốc Voi Quỷ, cụm tháp thời Lê ở Núi Ngọc, chùa Hoa Yên và tháp Huệ Quang, Thanh Long động và am Thiền Định (chùa Một mái), am Hoa và am Thuốc, chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiêu, tượng Yên Kỳ Sinh, Chợ Trời, Chùa Đồng. Đây chính là nơi vua Trần Nhân Tông tu hành và sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm - thiền phái nổi tiếng nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Trần Nhân Tông trở thành vị tổ thứ nhất của Thiền phái này: "Trần triều Yên Tử Trúc Lâm đệ nhất thánh tổ, Hoa Yên viện, Huệ Quang Kim tháp đầu đà Tịnh Huệ Giác Hoàng Điều Ngự đại thánh tổ", trích từ bi kí tháp mộ của vua Trần Nhân Tông được xây dựng khoảng đầu thế kỉ 14. Tháp xây toàn bằng đá cao 6 tầng, các tầng trên được sửa lại vào thời Lê, tầng dưới là thuộc thời Trần, có chạm hoa sen, sóng nước, vv. Trong lòng tháp có tượng Phật tổ Trần Nhân Tông bằng đá trắng. Thiền phái Trúc lâm Yên Tử phát triển với vị tổ thứ hai là Pháp Loa (x. Pháp Loa), vị tổ thứ ba là Huyền Quang (x. Huyền Quang), gọi chung là Trúc Lâm tam tổ (x. Trúc Lâm tam tổ). Chùa Yên Tử hằng năm tổ chức lễ hội từ 9 tháng giêng (âm lịch) đến hết tháng ba.

KHU DI TÍCH YÊN TỬ

di tích kiến trúc trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần ở núi Yên Tử, xã Thượng Yên, huyện Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh. Hiện còn vết tích hàng chục chùa (Bí Thượng, Cầm Thực, Long Động, Giải Oan, Hoa Yên, Phổ Đà, Một Mái, Bảo Sái, Vân Tiêu, chùa Đồng), và hàng trăm tháp rải từ chân núi lên đỉnh núi. Vết tích nghệ thuật thời Trần còn lưu ở cây tháp đá Huệ Quang có pho tượng Trần Nhân Tông bằng đá trắng và con đường được lát 84 viên gạch trang trí hoa cúc.

HẠT NHÂN NGUYÊN TỬ

phần trung tâm nguyên tử tích điện dương, tập trung hầu như toàn bộ khối lượng của nguyên tử. HNNT của các nguyên tố khác nhau có kích thước 10-15 - 10-14 m, nhỏ hơn bán kính nguyên tử 104 - 105 lần; mật độ vật chất khoảng 1.014 g/cm3. HNNT do các nơtronproton (nuclon) cấu thành, số proton (Z) xác định điện tích HNNT và số thứ tự của nguyên tử trong hệ thống tuần hoàn các nguyên tố. Tổng số proton và nơtron gọi là số khối A = Z + N; HNNT của nguyên tố hoá học X được kí hiệu . Các nơtron và proton liên kết với nhau bởi lực hạt nhân, năng lượng liên kết đó gọi là năng lượng hạt nhân. Các HNNT được chia thành hai loại: hạt nhân bền vững và hạt nhân phóng xạ (x. Phóng xạ; Phân rã). Sự phân rã HNNT gọi là sự phân hạch, có thể xảy ra tự phát hoặc dưới tác dụng bắn phá của nơtron hoặc do hấp thụ nơtron. Khi phân hạch có kèm theo sự phát ra các nơtron thứ cấp, bức xạ gamma và toả ra một năng lượng rất lớn.

ĐƠN VỊ KHỐI LƯỢNG NGUYÊN TỬ

đơn vị khối lượng ngoài hệ SI được dùng để biểu diễn khối lượng các vi hạt. ĐVKLNT có giá trị bằng 1/12 khối lượng của đồng vị cacbon với số khối bằng 12 (theo thang đo cacbon).

1 ĐVKLNT = 1,6605655.10–27 kg.

ĐA NGUYÊN TỬ

chỉ những hợp chất hoá học mà phân tử có từ ba nguyên tử trở lên, vd. đihiđrosunfua (H2S).