Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
ZEOLIT

(A. zeolite; cg. rây phân tử ), loại khoáng chất aluminosilicat ở trạng thái tinh thể hiđrat hoá có công thức tổng quát:

x/n M [(AlO2)x (SiO2)y] . zH2O

Trong đó, n là hoá trị của cation trung hoà điện tích âm của (AlO2)- (thực chất là điện tích âm của AlO4 trong mạng tinh thể với các cấu trúc sơ cấp là SiO4 và AlO4). Đến nay, đã biết đến ít nhất là 34 loại Z tự nhiên; vd. ananxim (analcime) có công thức Na16[Al16Si32O96].16H2O, philipxit (phillipsite) K2(Ca,Na2)2 [Al6Si10O32].12H2O, faujazit (faujasite) (Na2, Ca, Mg)29 [Al58Si134O384].240H2O, mođenit (mordenite) Na8 [Al8Si40O96].24H2O. Các khoáng vật Z có màu trắng, không màu hoặc màu ngoại sắc; độ cứng 3,5 - 5,5; khối lượng riêng 1,5 - 2,2 g/cm3; thường gặp trong các lỗ hổng của đá phun trào.

Người ta đã tổng hợp được hàng chục Z, trong đó có không ít loại chưa tìm thấy cấu trúc đồng dạng trong thiên nhiên. Sự phong phú của các loại Z được quy định bởi hai yếu tố: 1) Từ các cấu trúc sơ cấp TO4 (T = Si, Al) nhiều cấu trúc thứ cấp được hình thành; chính cấu trúc thứ cấp quy định tinh thể của Z thuộc loại này hay loại khác. 2) Sự thay thế đồng hình các nguyên tử Si trong cấu trúc tinh thể bằng các nguyên tử khác (P, Ge, Be…). Tuỳ thuộc vào sự liên kết của các cấu trúc thứ cấp, tinh thể Z có cấu trúc xốp với kích thước khác nhau nhưng nói chung ở trong khoảng 3 - 12 Ǻ, nghĩa là tương đương kích thước của nhiều phân tử. Vì vậy, các Z có khả năng hấp phụ chọn lọc và có tên là rây phân tử. Các tính chất lí - hoá của Z phụ thuộc nhiều vào cation trung hoà điện và tỉ lệ Si/Al trong tinh thể; đặc biệt độ bền (nhiệt, hoá học) của các Z phụ thuộc chủ yếu vào tỉ lệ Si/Al. Ngoài ứng dụng trong hấp phụ (làm khô, làm sạch…), Z còn được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp lọc - hoá dầu và công nghiệp hoá chất với tư cách là những chất xúc tác có hoạt tính và độ chọn lọc cao cho nhiều phản ứng quan trọng (crackinh xúc tác, hiđrocrackinh, đồng phân hoá...) cũng như làm chất mang xúc tác.