Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
THUYẾT THỰC TẠI PHÊ PHÁN

một trong những biến tướng của các thuyết thực tại ra đời vào những năm 20 - 30 thế kỉ 20 ở Hoa Kì, nhằm chống lại thuyết Thực tại mới. Đại biểu của khuynh hướng này là Lavơjoi (A. O. Lavejoy), Xantayana (G. Santayana), vv. Những người theo TTTPP đã đem học thuyết về kết cấu của hành vi nhận thức của mình đối lập lại luận điểm của thuyết thực tại mới về sự "thâm nhập" trực tiếp của khách thể vào ý thức của chủ thể. Hành vi nhận thức, theo họ, gồm 3 yếu tố: chủ thể, khách thể, và "cái hiện có" hay "bản chất". "Bản chất" này làm thành nội dung của ý thức chúng ta. Theo TTTPP, khác với khách thể, những "bản chất" này được đem lại cho chúng ta một cách xác thực, trực tiếp. Như vậy TTTPP đã trình bày những "bản chất" như một cái tồn tại khách quan giống như những khái niệm phổ biến của thuyết thực tại trung cổ. Theo họ, "bản chất" có tính chất thực tại đặc biệt, khác với tính thực tại vật lí, đồng thời hoàn toàn không phải là hình ảnh hay bản sao của sự vật. Do đó, cũng như thuyết thực tại mới, TTTPP đã chống lại lí luận phản ánh duy vật. Mặc dù TTTPP thừa nhận sự tồn tại khách quan, song sự thừa nhận đó là dựa trên cơ sở bản năng và "lòng tin thú tính". Thành thử, nguồn gốc nhận thức luận của TTTPP là ở chỗ giải thích sai sự khác nhau giữa vật chất và tinh thần, ở chỗ đối lập một cách siêu hình ý thức với thế giới quan. Đồng thời, TTTPP còn là trào lưu xuất hiện ở Đức vào cuối thế kỉ 19 [Bêkhơ (E. Becher), Đrisơ (H. Driesch)...], chuyên giải thích khoa học tự nhiên hiện đại theo quan điểm thần học (điều hoà tri thức với tín ngưỡng và chứng minh rằng khoa học là "thiếu căn cứ" và bị hạn chế).