Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
BỘ PHẬN VÀ TOÀN THỂ

hai phạm trù triết học thể hiện mối quan hệ trong các sự vật, hiện tượng hoặc quá trình giữa các đối tượng (bộ phận) cấu thành hệ thống và mối quan hệ giữa hệ thống (toàn thể) với các đối tượng cấu thành của nó. Chủ nghĩa duy vật siêu hình coi cái toàn thể chỉ là tổng số giản đơn của các bộ phận trong cái toàn thể, không có gì khác so với những cái đã có trong những bộ phận. Chủ nghĩa duy tâm coi cái toàn thể lớn hơn tổng số các bộ phận, toàn thể là thực thể tinh thần không thể nhận thức được. Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng, BPVTT đều tồn tại khách quan và có mối quan hệ biện chứng với nhau. Mối quan hệ biện chứng giữa BPVTT biểu hiện ở chỗ, toàn thể không phải giản đơn là tổng số các bộ phận. Ở cái toàn thể có những thuộc tính mới vốn không có ở các bộ phận riêng lẻ. Vd. nước (H2O) được cấu thành từ oxi (O2) và hiđro (H2). Các axit nucleic riêng lẻ chỉ là những hoá chất vô sinh, nhưng khi kết hợp với nhau thì chúng có thể tạo thành chất sống. Sự phân biệt giữa BPVTT là tương đối, giống như sự phân biệt giữa hệ thống và yếu tố. Một đối tượng nào đó là cái toàn thể trong mối quan hệ với các bộ phận này, nhưng lại là một bộ phận của một cái toàn thể khác. Đồng thời, giữa BPVTT có sự tác động qua lại biện chứng với nhau, đưa tới sự phát triển của các sự vật, hiện tượng, quá trình qua các giai đoạn từ thấp lên cao, từ đơn giản đến phức tạp. Khái niệm này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nhận thức; đặc biệt khi nghiên cứu những hiện tượng phức tạp cần lưu ý đến những vấn đề: 1) Không được quy những thuộc tính của cái toàn thể cho các thuộc tính của các bộ phận một cách siêu hình. 2) Cần xem xét cái toàn thể với tất cả tính chất phức tạp của nó và tính độc lập tương đối của các yếu tố, các bộ phận cấu thành của nó. 3) Khi xem xét từng mặt, từng bộ phận của cái toàn thể cần dựa trên tiền đề là có sự hiểu biết, dù là sơ bộ và có tính chất giả thiết, về bản chất của cái toàn thể; ngược lại, việc nghiên cứu cái toàn thể cần dựa vào sự hiểu biết các thuộc tính của các yếu tố hợp thành và những phương thức tác động qua lại của chúng. Quá trình nhận thức cái toàn thể xem như là sự thống nhất của các bộ phận trong tính đa dạng của những mối liên hệ qua lại của chúng, được thực hiện thông qua phân tích và tổng hợp. Đây cũng là phép biện chứng về mối quan hệ giữa các bộ phận, giữa bộ phận và chỉnh thể thống nhất, trọn vẹn của hệ thống - cấu trúc.