Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
LÊNIN V. I.

 (Vladimir Il'ich Lenin; 1870 - 1924), nhà lí luận chính trị người Nga, nhà triết học, người phát triển chủ nghĩa Mác trong thời đại đế quốc chủ nghĩa, người sáng lập Đảng Cộng sản Liên Xô và Nhà nước Liên Xô, người sáng lập Quốc tế Cộng sản (Quốc tế III). Sinh trưởng trong một gia đình trí thức ở Ximbiaxkơ (Simbirsk, nay là Ulianôpxkơ (Ul'janovsk). Năm 1887, bị đuổi khỏi Trường Đại học Tổng hợp Kazan và bị đày 1 năm vì tham gia phong trào sinh viên cách mạng. Năm 1891, tốt nghiệp đại học luật với tư cách thí sinh tự do; lập nhóm macxit đầu tiên ở Xamara (Samara); từ năm 1893, lãnh đạo những người macxit ở Pêtecbua (Peterburg). Năm 1894, viết "Những người "bạn dân" là thế nào và họ đấu tranh chống những người xã hội - dân chủ ra sao?" nhằm phê phán chủ nghĩa dân tuý. Năm 1895, bị tù rồi bị đày đi Xibia (Sibir'). Năm 1900, trở về Nga, rồi ra nước ngoài hoạt động, gặp Plêkhanôp G. V. (G. V. Plekhanov), cùng với Plêkhanôp ra báo "Tia lửa" (Iskra), tờ báo cách mạng macxit đầu tiên của nước Nga. Lênin đã nghiên cứu kế hoạch xây dựng một đảng macxit kiểu mới, lần lượt viết "Làm gì" (1902) trình bày kế hoạch xây dựng đảng về mặt tư tưởng, "Một bước tiến hai bước lùi" (1904) nêu ra nguyên tắc xây dựng đảng về mặt tổ chức, "Hai sách lược của đảng xã hội dân chủ trong cách mạng dân chủ" (1905) trình bày lí luận chuyển từ cách mạng tư sản dân chủ sang cách mạng xã hội chủ nghĩa. Năm 1905, Lênin về nước trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng chống chế độ Nga hoàng. Cách mạng 1905 thất bại, Lênin lại phải ra nước ngoài và sống lưu vong cho đến 1917. Trong thời kì cách mạng thoái trào, Lênin quan tâm đấu tranh chống chủ nghĩa xét lại trong triết học. Tác phẩm "Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán" (1908) phát triển những khái niệm cơ bản của triết học macxit (như vật chất, kinh nghiệm, chân lí, thực tiễn, nhân quả, tự do và tất yếu), đặt vấn đề tính đảng trong triết học. Những bài bút kí của Lênin về triết học, chủ yếu viết từ 1914 đến 1916, sau này được tập hợp dưới tên "Bút kí triết học", đã đưa ra được nhiều ý kiến mới mẻ về phép biện chứng, về sự thống nhất, sự đồng nhất, sự phù hợp giữa phép biện chứng, lôgic học và lí luận nhận thức. Năm 1912, báo "Sự thật" ra đời ở Pêtecbua do Lênin chỉ đạo từ nước ngoài. Lênin phát triển tư tưởng của Mac K. (K. Marx) và Enghen F. (F. Engels) về nhiều vấn đề lí luận và thực tiễn cách mạng như vấn đề dân tộc trong các tác phẩm "Nhận xét phê phán về vấn đề dân tộc" (1913), "Về quyền dân tộc tự quyết" (1914), vv. Những năm đầu Chiến tranh thế giới I, Lênin xây dựng lí luận và sách lược Bônsêvich về những vấn đề chiến tranh, hoà bình và cách mạng, vạch mặt phái trung gian [Kauxky K. (K. Kautsky), Tơrôtxki L. Đ. B.(L. D. Trockij)] và phái Sôvanh - xã hội. Trong tác phẩm " Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản" (1916), Lênin tiếp tục nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, vạch ra quy luật phát triển kinh tế và chính trị trong điều kiện chủ nghĩa đế quốc. Tháng 4.1917, về nước sau khi chế độ Nga hoàng bị lật đổ từ tháng 2. Lênin đưa ra "Luận cương tháng Tư"1917, cương lĩnh đấu tranh chuyển cách mạng tư sản dân chủ thành cách mạng xã hội chủ nghĩa. Viết "Nhà nước và cách mạng" (1917), Lênin lãnh đạo cuộc Cách mạng tháng Mười thắng lợi và trở thành chủ tịch Hội đồng uỷ viên nhân dân. Tháng 8.1918, bị thương do mưu sát. Trong những năm Nội chiến, Lênin lãnh đạo những người Bônsêvich chống lại thù trong giặc ngoài, bảo vệ nhà nước Xô Viết. Theo sáng kiến của Lênin, Quốc tế Cộng sản (Quốc tế III) được thành lập 1919, Lênin trở thành lãnh tụ của phong trào cộng sản quốc tế, người soạn thảo chủ yếu chiến lược và sách lược của phong trào. Năm 1920, viết "Bệnh ấu trĩ tả khuynh trong phong trào cộng sản", phê phán nguy cơ của chủ nghĩa cơ hội "tả" đã xuất hiện. Sau Nội chiến, Lênin đề ra kế hoạch xây dựng chủ nghĩa xã hội, chuyển từ "chính sách cộng sản thời chiến" sang "chính sách kinh tế mới", mà nội dung chủ yếu là: 1) Xây dựng chủ nghĩa xã hội không thể chỉ dựa vào nhiệt tình, mà phải quan tâm đến lợi ích thiết thân của người lao động, coi đó là động lực xây dựng chủ nghĩa xã hội.

2) Phải coi trọng sản xuất hàng hoá, chuyển từ chính sách trưng thu sang chính sách thuế lương thực.

3) Sử dụng thành phần kinh tế tư bản nhà nước, coi đó là một hình thức trung gian quan trọng để quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Lênin đề ra con đường của Liên Xô quá độ lên chủ nghĩa xã hội là công nghiệp hoá và xây dựng công nghiệp nặng, hợp tác hoá nông nghiệp, tiến hành cách mạng văn hoá, khởi xướng kế hoạch điện khí hoá đất nước (kế hoạch GÔENRÔ; x. Kế hoạch GÔENRÔ).

Học thuyết của Lênin - chủ nghĩa Lênin - là sự vận dụng học thuyết của Mac vào những điều kiện lịch sử mới và phát triển sáng tạo, cụ thể hoá nó dựa trên kinh nghiệm của cách mạng Nga và phong trào cách mạng thế giới, sau khi Mac và Enghen mất, đặc biệt trong các vấn đề như lí luận về chủ nghĩa đế quốc, về cách mạng xã hội chủ nghĩa (cách mạng xã hội chủ nghĩa có thể thắng lợi đầu tiên ở một nước hay một số nước), học thuyết về xây dựng đảng kiểu mới, cương lĩnh xây dựng chủ nghĩa xã hội.


Lênin V. I.