Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
XÃ HỘI HỌC

khoa học nghiên cứu sự vận hành và phát triển của các cộng đồng xã hội hình thành trong lịch sử, khoa học về các quan hệ xã hội với tư cách là cơ chế và tương tác giữa các thành viên và cộng đồng, giữa các cộng đồng đa dạng với nhau và với toàn bộ xã hội. XHH nghiên cứu cụ thể tất cả các hiện tượng và quá trình diễn ra trong lĩnh vực xã hội (theo nghĩa hẹp là lĩnh vực mang tính quan hệ xã hội) của đời sống xã hội (theo nghĩa rộng là toàn bộ xã hội coi như một chỉnh thể). Từ thời cổ đại, nhận thức của con người đã hướng về cả tự nhiênxã hội; nhận thức về xã hội và xu hướng phát triển của lịch sử xã hội đã được phát triển trong khuôn khổ triết học; đó là triết học lịch sử, mà thành tựu cao nhất vào đầu thế kỉ 19 là triết học lịch sử duy tâm trong triết học cổ điển Đức. Lúc ấy, nhiều môn khoa học cụ thể về xã hội như sử học, kinh tế học, luật học, dân tộc học, nhân loại học... đã phát triển mạnh. Nhu cầu thực tế là có một môn khoa học mới về xã hội, dựa vào những tài liệu khoa học chặt chẽ, khắc phục tính tư biện của triết học lịch sử. Vào những năm 30 thế kỉ 19, nhà triết học thực chứng Côngtơ (A. Comte) đưa ra khái niệm XHH, với ý định xây dựng nó như một thứ "vật lí học xã hội". Xpenxơ (H. Spencer) viết tác phẩm "Nguyên lí xã hội học" (Luân Đôn, 1876 - 96). XHH, như một khoa học độc lập, cụ thể, đã ra đời. Giữa thế kỉ 19, trong khuôn khổ triết học, Mac và Enghen dựng ra chủ nghĩa duy vật lịch sử, hệ thống hoàn chỉnh những luận điểm khái quát nhất lí giải cả hệ thống xã hội và lịch sử xã hội một cách nhất quán là duy vật. Đó là triết học xã hội, lần đầu tiên có tính khoa học; đó là cơ sở lí luận và phương pháp luận cho mọi khoa học cụ thể về xã hội, trước hết là cho bản thân XHH. Nhưng triết học macxit lại phát triển ngoài dòng khoa học chính thống của xã hội tư bản, nó không được giới khoa học chính thống biết đến, hay chỉ biết một cách hời hợt (những nhà XHH chuyên nghiệp lần đầu tiên được biết chủ nghĩa Mac vào năm 1890; tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" trình bày những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử, mãi đến năm 1932 mới được công bố). Vậy là suốt thế kỉ 19, XHH phát triển dưới ngọn cờ của chủ nghĩa thực chứng. XHH càng phát triển như một khoa học độc lập thì việc nghiên cứu kinh nghiệm càng có ý nghĩa. Sang thế kỉ 20, đời sống xã hội thêm phức tạp, đòi hỏi những nghiên cứu cụ thể về các hậu quả xã hội của đô thị hóa, công nghiệp hóa, hiện tượng di cư. XHH phát triển mạnh mẽ tại các nước tư bản Anh, Pháp, đặc biệt là ở Hoa Kì, gắn liền với nhu cầu thực tiễn trong việc quản lí xã hội của chủ xí nghiệp, của nhà nước tư sản cần đến những thông tin đáng tin cậy hơn về các quá trình xã hội. Thế là đối tượng của XHH không còn là xã hội nói chung, tổng thể, mà là những vấn đề cụ thể, bộ phận. XHH được phân hóa đến cực độ thành vô số những bộ môn XHH chuyên biệt. Cũng trong thế kỉ 20, XHH đã được tổ chức và nghiên cứu ở Liên Xô (từ những năm 20, 30) và các nước xã hội chủ nghĩa khác (từ những năm 50) lấy chủ nghĩa duy vật lịch sử làm cơ sở lí luận và phương pháp luận. Đó là XHH macxit, mà đặc trưng là kết hợp quan điểm lí luận chung với sự nghiên cứu kinh nghiệm; không chỉ tìm hiểu về những quá trình xã hội tự phát, mà còn giúp con người chủ động tham gia vào xây dựng những quan hệ xã hội mới. Đã có những công trình nghiên cứu XHH cụ thể về những đề tài như lao động và thời gian rảnh rỗi, sự thay đổi cơ cấu giai cấp và con đường khắc phục những khác biệt giai cấp, việc cải tạo văn hóa, vv.

XHH tách ra từ triết học thành một khoa học độc lập là một hiện tượng phù hợp với quy luật phân hóa các ngành khoa học theo hướng tiến bộ. Triết học xã hội nghiên cứu những quy luật chung nhất, bản chất nhất, có tính thế giới quan. XHH là khoa học cụ thể về xã hội và quan hệ xã hội. Triết học xã hội giúp định hướng tư tưởng về mặt xã hội quan, nhân sinh quan. XHH giúp định hướng trong hành động cụ thể: góp phần vào việc quản lí xã hội một cách khoa học, cũng như nâng cao tính tự giác trong hành động xã hội của mọi người với tư cách là chủ thể xã hội.