Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
TẤT YẾU VÀ NGẪU NHIÊN

(cg. tất nhiên và ngẫu nhiên), cặp phạm trù triết học phản ánh mối liên hệ khách quan giữa các hiện tượng trong quá trình biến đổi, phát triển của thế giới. Tất yếu là cái nhất thiết phải xảy ra trong những điều kiện nhất định, còn ngẫu nhiên là cái có thể xảy ra hay không thể xảy ra, có thể xảy ra như thế này hay như thế khác.

Quan điểm siêu hình coi TYVNN là những mặt đối lập tuyệt đối tách rời nhau, thậm chí loại trừ lẫn nhau. Hoặc là tuyệt đối hoá tất yếu và phủ nhận ngẫu nhiên (thuyết định mệnh, quyết định luận máy móc); hoặc là tuyệt đối hoá ngẫu nhiên và phủ nhận tất yếu, coi tự nhiên và xã hội là vương quốc của ngẫu nhiên (vô định luận). Quan niệm giải thích ngẫu nhiên là cái mà con người chưa biết rõ nguyên nhân cũng là siêu hình, rút cục lại cũng là tuyệt đối hoá tính tất yếu.

Quan điểm duy vật biện chứng cho rằng: 1) Tất yếu, ngẫu nhiên đều tồn tại khách quan, nghĩa là độc lập với ý thức của con người. Không có tất yếu thì sự biến đổi, phát triển của thế giới sẽ mang tính hỗn loạn, không có trật tự ổn định. Không có ngẫu nhiên thì trật tự ấy sẽ mang sắc thái thần bí (quyết định luận máy móc). Tất yếu gắn liền với những nguyên nhân bên trong, bản chất của hiện tượng, là xu hướng phát triển cơ bản của hiện tượng. Ngẫu nhiên gắn liền với những nguyên nhân bên ngoài, với tác động của vô số những điều kiện bên ngoài hợp thành môi trường, hoàn cảnh trong đó hiện tượng diễn ra. Một hiện tượng là tất yếu trong mối quan hệ này, với loạt nguyên nhân này, có thể là ngẫu nhiên trong mối quan hệ khác, với chuỗi nguyên nhân khác. 2) Trong hiện thực khách quan, mỗi hiện tượng xảy ra đều lệ thuộc vào nguyên nhân, điều kiện. Tác động giao thoa của những nguyên nhân, điều kiện ấy dẫn đến chỗ: mỗi hiện tượng xảy ra đều có thể xuất hiện dưới nhiều biến thể khác nhau; quá trình khả năng chuyển hoá thành hiện thực này bao hàm cả cái tất yếu, hợp quy luật, cả cái ngẫu nhiên, bất quy tắc; trong mỗi hiện tượng, cái tất yếu và cái ngẫu nhiên đan xen, quyện vào nhau chứ không biệt lập. Cái tất yếu mở đường đi cho nó thông qua vô số những cái ngẫu nhiên, còn cái ngẫu nhiên thì trở thành hình thức biểu hiện, bổ sung cho cái tất yếu. 3) Với tư cách đều là khách quan, TYVNN đều là đối tượng nghiên cứu của khoa học. Dĩ nhiên, khoa học không dừng lại ở cái ngẫu nhiên và phải cố đạt đến chỗ phát hiện ra cái tất yếu ẩn đằng sau. Cái tất yếu được chỉ ra trong các quy luật động học có độ xác định cao. Cái ngẫu nhiên cũng không phải là không có quy luật; nó được nêu ra trong cái quy luật thống kê, ở đây cái tất yếu xuất hiện dưới dạng xác suất, có độ xác định mềm mại hơn và chỉ tồn tại với những số lượng lớn các hiện tượng ngẫu nhiên.