Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
CHỦ NGHĨA XÉT LẠI

 quan điểm lí luận chính trị xuất hiện cuối thế kỉ 19 - đầu thế kỉ 20, lúc đầu là của Becnơstainơ (E. Bernstein) sau đó là của những người đòi "xét lại" những luận điểm của Mac (K. Marx) và Enghen (F. Engels) về cương lĩnh, chiến lược và sách lược cách mạng, vv.

Becnơstainơ phê phán lí luận của Mac mà Đảng Xã hội Dân chủ Đức coi là chính thống sau khi Enghen mất, trên những điểm: 1) Cho rằng lối cấu trúc tư biện của Hêghen (G. W. F. Hegel) theo quan điểm của Mac, là nguyên nhân của nhiều sai lầm về dự đoán, thậm chí cả về chiến lược. Becnơstainơ cho rằng Mac và Enghen đã kết hợp chủ nghĩa xã hội với cách mạng là sai lầm, vì đó là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc và bản chất. 2) Cho rằng sự phát triển kinh tế của xã hội tư bản hiện đại mâu thuẫn với một số luận điểm của Mac, nhất là về sự phân cực các giai cấp xã hội và về những hậu quả của tích tụ tư bản. Becnơstainơ cho rằng trên thực tế tuy giai cấp vô sản có đông lên, nhưng quỹ tiền lương trả cho lao động cũng tăng và đồng thời những tầng lớp trung lưu mới cũng xuất hiện. Tư bản càng tích tụ thì số cổ đông càng tăng lên, tức là số người có của cũng tăng lên. 3) Cho rằng trái với những dự đoán của Mac, các cuộc khủng hoảng kinh tế của chủ nghĩa tư bản không trầm trọng lên. Ngược lại, chủ nghĩa tư bản tỏ ra càng có khả năng khắc phục các cuộc khủng hoảng đó. 4) Cuối cùng, Becnơstainơ đề nghị một chiến lược cải lương, dựa vào quyền phổ thông đầu phiếu, và các quyền dân chủ khác, mà chuyển dần sang chủ nghĩa xã hội.

Các luận điểm Becnơstainơ đã bị Kauxky (K. Kautsky), Luxembua (R. Luxemburg) rồi Plêkhanôp (G. V. Plekhanov) và Lênin phê phán kịch liệt. Những sự phê phán này tập trung vào những mặt tư tưởng, kinh tế, chính trị và khẳng định chủ nghĩa Mac là học thuyết khoa học, là vũ khí của giai cấp vô sản. Vấn đề cơ bản mà CNXL đặt ra là vấn đề mối quan hệ giữa lí luận và thực tiễn. Cũng do đó, mỗi khi có những biến đổi mới trong đời sống xã hội, thực tiễn đặt ra vấn đề kiểm tra lại tính chân lí của những luận điểm này, hay luận điểm nọ của lí luận, thì đồng thời CNXL xuất hiện. Do đó, cuộc đấu tranh với CNXL cứ tái diễn gần như là định kì trong phong trào công nhân.

Sau khi chủ nghĩa xã hội sụp đổ ở Liên Xô và các nước Đông Âu, những người macxit chân chính rút ra những bài học thiết thực để phát triển chủ nghĩa Mac - Lênin và đấu tranh cho sự thắng lợi cuối cùng của chủ nghĩa xã hội. Trong khi đó, CNXL đi tới hoàn toàn phủ định chủ nghĩa Mac - Lênin, coi đó là học thuyết đã lỗi thời, đồng thời phủ nhận chủ nghĩa xã hội, coi như không còn thích hợp.