Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
NHẬN THỨC LÍ LUẬN VÀ NHẬN THỨC THỰC NGHIỆM TRONG XÃ HỘI HỌC

hai quá trình nhận thức của xã hội học có quan hệ biện chứng, hữu cơ với nhau. Nhận thức thực nghiệm trong xã hội học là nhận thức hình thành trên cơ sở những thông tin, những sự kiện được trực tiếp quan sát và thực nghiệm, thông qua chức năng miêu tả của xã hội học. Kết quả là chỉ ra được những nét tiêu biểu nhất, chung nhất, có tính chất căn bản về dữ kiện, hiện tượng được quan sát trực tiếp. Trong những trường hợp nhất định - trường hợp miêu tả một thông tin tổng thể, trung bình về mặt thống kê - có thể chỉ ra được những mối quan hệ lệ thuộc nhất định về chức năng và nguyên nhân. Do đó, nhận thức thực nghiệm trong xã hội học được đặc trưng bằng các cấp độ, hay các tầng khác nhau, mà cao nhất là việc xác lập các tầng lớp khác nhau, xác lập những quy luật của nhận thức thực nghiệm.

Nhận thức lí luận trong xã hội học là nhận thức hình thành trên cơ sở trừu tượng hoá và khái quát hoá cả một lượng thông tin khổng lồ, thông qua chức năng giải thích của xã hội học, kết quả là hình thành hệ thống quy luật, khái niệm lí luận của xã hội học về sự tồn tại, vận động và phát triển của đối tượng nghiên cứu xã hội học. Nhận thức lí luận trong xã hội học không phải hình thành một lần là xong, nó phát triển dần dần từ thấp lên cao, liên tục được điều chỉnh, bổ sung trong quá trình phát triển của hiện thực và nhận thức.

Nhận thức thực nghiệm có thể quan niệm như là “tài liệu sống” cho nhận thức lí luận. Nhận thức lí luận không thể hoàn toàn tách rời nhận thức thực nghiệm. Song hai quá trình đó lại khác nhau về vai trò và chức năng. Nhận thức thực nghiệm có quan hệ với những đối tượng trực tiếp quan sát và thực nghiệm, còn nhận thức lí luận thì không trực tiếp với các dữ kiện trực tiếp quan sát mà là kết quả của sự phân tích trên những khách thể lí luận, tức là những cấu trúc khái niệm được rút ra từ lượng thông tin đã được tích luỹ trong các quá trình phát triển lịch sử của thực tiễn xã hội và nhận thức. Những khách thể lí luận đó thực hiện chức năng điểm tựa để tiếp nhận kiến thức mới và giải thích về mặt lí luận thông tin kinh nghiệm. Do đó các nhận thức thực nghiệm, kể cả các quy luật nhận thức thực nghiệm, đều được kiểm nghiệm trực tiếp về mặt thực nghiệm, còn các quy luật nhận thức lí luận thì không thể kiểm nghiệm như thế, vì chúng là những sản phẩm lí luận, phát sinh chẳng những từ kinh nghiệm đã qua, mà còn cả từ nhận thức đã được đúc kết.

Chính mối quan hệ biện chứng giữa NTLLVNTTNTXHH và sự tác động qua lại giữa chúng với nhau đã thúc đẩy nhận thức xã hội học hình thành và phát triển.