Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
NAN ĐỀ

 (cg. nghi nan), vấn đề khó giải quyết, thường liên quan đến mâu thuẫn giữa những tài liệu của sự quan sát, của kinh nghiệm và sự phân tích chúng trong tư tưởng. Nổi tiếng nhất là những NĐ của nhà triết học Hi Lạp cổ đại Zênông ở Êlê (Zénon d’élée). Vd. NĐ “Asin và con rùa”: mâu thuẫn với kinh nghiệm cảm tính, Asin (Achille) nhanh nhẹn không tài nào đuổi kịp con rùa, vì khi Asin vượt được một khoảng cách nào đó thì con rùa cũng đã kịp vượt được một khoảng cách nhất định nữa, khi Asin vượt được một khoảng cách tiếp thì con rùa cũng lại kịp vượt được một khoảng cách mới, và cứ như thế đến vô tận. Hoặc NĐ “Mũi tên bay”: một mũi tên đang bay vẫn đứng im, bởi vì trong bất cứ một lúc nhất định nào đó mũi tên vẫn ở một điểm nhất định trong không gian. Do đó, nếu cho rằng không gian, thời gian và quá trình vận động bao gồm một số các yếu tố “không thể phân chia” thì trong cái khoảng “không thể phân chia” đó, vật thể (vd. mũi tên) không thể vận động được (vì nếu ngược lại thì đã có thể phân chia) và vì, “tổng số sự đứng yên không thể tạo nên vận động”, nên sự vận động nói chung là không thể có được, mặc dù chúng ta thường xuyên vẫn thấy vật thể vận động. Những NĐ này cùng những NĐ khác nói lên tính tương đối và tính mâu thuẫn của sự mô tả toán học về quá trình vận động thực tế, nói lên sự thiếu cơ sở của những tham vọng mô tả hoàn toàn chân thực về tính xác định đơn trị của các khái niệm đã định hình trong sự mô tả đó. Không có một cách phân tích và giải quyết hình thức hoá nào đó đối với những mâu thuẫn bộc lộ trong NĐ xuất hiện khi mô tả sự vận động có thể được mọi người thừa nhận. Hệ vấn đề liên quan tới NĐ được nghiên cứu trong mối liên hệ chặt chẽ với những vấn đề khác của lôgic họclí luận nhận thức. Việc giải quyết một NĐ một cách khoa học chỉ có thể thực hiện trên cơ sở phép biện chứng duy vật khi mà sự vận động được coi như là sự thống nhất của các mặt đối lập - gián đoạn và liên tục - vì vật thể đang vận động vừa đang ở chỗ này đồng thời cũng vừa không còn ở chỗ đó.