Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
QUY LUẬT

mối liên hệ khách quan, tất yếu, bản chất, phổ biến được lặp đi lặp lại giữa các hiện tượng. Có nhiều loại QL. Tuỳ theo phạm vi tác động của chúng, người ta phân các QL thành: QL riêng (chỉ tác động trong một lĩnh vực nào đó và được một bộ môn khoa học chuyên ngành nghiên cứu); QL chung (tác động trong cả tự nhiên, xã hội lẫn tư duy, và chúng được phép biện chứng duy vật nghiên cứu). Tuỳ theo tính chất đơn trị hay đa trị của mối liên hệ nhân quả, các QL được phân thành: QL động lực (QL mà trong đó ứng với một nguyên nhân chỉ có một kết quả xác định), và QL thống kê (ứng với một nguyên nhân thì kết quả có thể như thế này hoặc như thế khác). Ngoài ra, người ta còn phân các QL thành QL của tự nhiên, của xã hội và của tư duy; QL hoạt động và QL phát triển của sự vật; QL của thế giới bên ngoài và QL khoa học, vv. Chủ nghĩa duy tâm phủ nhận sự tồn tại khách quan của các QL. Theo chủ nghĩa duy tâm khách quan thì QL là sự thể hiện của “ý niệm tuyệt đối”, của “lí trí vũ trụ” trong tự nhiên và trong xã hội. Còn theo chủ nghĩa duy tâm chủ quan thì QL chỉ là sản phẩm của ý thức và được con người gán cho giới tự nhiên. Trái với quan điểm của chủ nghĩa duy tâm, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng, các QL tồn tại một cách khách quan, ở bên ngoài và độc lập với ý thức con người. Con người có thể nhận thức được các QL và vận dụng chúng nhằm phục vụ cho mục đích của mình, nhưng con người không thể sáng tạo ra QL hoặc thủ tiêu nó. Bất kì QL nào cũng tác động trong những điều kiện nhất định. Khi có những điều kiện đó, QL tất yếu xuất hiện và tác động; trái lại, khi điều kiện mất đi thì bản thân QL cũng biến mất. Nói như thế không có nghĩa rằng con người hoàn toàn bất lực trước sự tác động của QL. Các QL chỉ là mù quáng chừng nào ta chưa hiểu được nó. Nhưng khi đã nhận thức được các QL ấy, con người có thể vận dụng chúng một cách tự giác bằng cách tạo ra các điều kiện cần thiết để mở rộng hoặc hạn chế phạm vi tác động của nó trong một phạm vi không gian và thời gian nào đấy, nhằm buộc các lực lượng tự nhiên phục vụ cho lợi ích của mình. Đó là điểm khác biệt giữa quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về QL với quan điểm của thuyết định mệnh, của ý chí luận và chủ nghĩa duy tâm các loại.