Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
NGHĨA VÀ LỢI

 khái niệm chỉ mối quan hệ giữa nghĩa (đạo nghĩa, nghĩa vụ) với lợi (lợi ích, quyền lợi), về thực chất là quan hệ giữa lợi ích cộng đồng (giai cấp, dân tộc, xã hội) với lợi ích cá nhân, vì nghĩa xét cho cùng là biểu hiện của lợi ích cộng đồng, lợi ích xã hội. Trong xã hội có giai cấp, lợi ích cộng đồng, lợi ích xã hội có khi đối lập với lợi ích cá nhân. Các học thuyết triết học và đạo đức học trước kia đã đưa ra những lập luận về sự đối lập ấy. Chẳng hạn, Nho giáo chủ trương trọng nghĩa khinh lợi; triết học Kantơ I. (I. Kant) coi nghĩa là mệnh lệnh tuyệt đối. Lại có những thuyết như chủ nghĩa khoái lạc, chủ nghĩa hạnh phúc, chủ nghĩa vị lợi, chủ nghĩa vị kỉ “hợp lí” cho rằng việc mưu lợi là tự nhiên, là hợp với đạo đức. Song, các học thuyết đó đều không giải quyết được sự đối lập ấy, và do đó, mâu thuẫn giữa NVL vẫn tồn tại. Theo chủ nghĩa Mac, nguồn gốc của mâu thuẫn giữa NVL là sự đối lập giữa lợi ích xã hội với lợi ích cá nhân; chỉ có thể khắc phục được sự đối lập ấy bằng quá trình xây dựng chủ nghĩa cộng sản. Trong xã hội xã hội chủ nghĩa không còn đối kháng giai cấp, đối kháng dân tộc, thì lợi ích xã hội và lợi ích cá nhân về cơ bản là thống nhất với nhau, vì mục đích cao nhất của sản xuất xã hội là thoả mãn ngày càng đầy đủ mọi nhu cầu của con người. Song, chừng nào còn sự khác biệt giữa lợi ích xã hội với lợi ích cá nhân thì chừng đó vẫn còn xảy ra xung đột giữa NVL. Trong trường hợp này, ý thức đạo đức đòi hỏi phải đặt lợi ích xã hội lên trên lợi ích cá nhân. Đó là con đường duy nhất để tiến đến chỗ thoả mãn lợi ích của tất cả mọi thành viên trong xã hội, hoàn toàn thống nhất lợi ích cơ bản của cá nhân với lợi ích toàn xã hội. Ý thức được điều đó thì hoạt động vì lợi ích cho xã hội dần dần trở thành nhu cầu bên trong của mỗi con người.