Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
LÍ KHÍ

tên gọi học thuyết của Chu Hy dựa trên hai phạm trù triết học lí và khí (x. ; Khí).

1) Lí và khí là hai yếu tố cơ bản trong sự hình thành và hoạt động của vũ trụ. "Trong khoảng trời đất, có lí, có khí. Lí là đạo thuộc hình nhi thượng, là gốc sinh ra vật. Khí là công cụ thuộc hình nhi hạ, là cái dùng sinh ra vật" ("Thiên địa chi gian, hữu lí, hữu khí. Lí dã giả, hình nhi thượng chi dạo dã, sinh vật chi bản dã. Khí dã giả, hình nhi hạ chi khí dã, sinh vật chi cụ dã"). Lí và khí đi liền với nhau "Dưới gầm trời chưa có khí nào không có lí, cũng chưa có lí nào không có khí" ("Thiên hạ vị hữu vô lí chi khí, diệc vị hữu vô khí chi lí"). Tuy nhiên, lí giữ địa vị chủ chốt: "Có lí ấy bèn có khí ấy, nhưng lí là gốc" ("Hữu thị lí tiện hữu thị khí, nhiên lí thị bản").

2) Lí và thái cực. Lí là thái cực: "Thái cực chỉ là một chữ lí" ("Thái cực chỉ thị nhất cá lí tự"). Và thái cực tức lí là chí thiện. "Thái cực là đạo lí rất mực tốt lành, là cái đức biểu hiện đầy đủ nhất mọi điều thiện của người và vật giữa khoảng đất trời" ("Thái cực thị cá cực hảo chí thiện đích đạo lí... Thị thiên địa nhân vật vạn thiện chí hảo đích biểu đức").

3) LK và con người. Con người là sản phẩm của lí và khí cũng như muôn vật, nhưng con người là trội hơn cả: "hai khí (âm dương) giao cảm hoá sinh vạn vật, duy con người được khí tốt đẹp nên tài giỏi hơn cả" ("nhị khí giao cảm hoá sinh vạn vật... duy nhân dã đắc kì tú nhi tối linh"). Được như vậy, vì con người hơn vật ở chỗ có đạo, có tâm "có đủ hình khí (tức bẩm thụ khí mà có hình hài), gọi là người, hợp nghĩa lí (tức hợp cái lí theo điều phải), gọi là đạo, có tri giác, gọi là tâm" ("cụ hình khí vị chi nhân, hợp nghĩa lí vị chi đạo, hữu tri giác vị chi tâm"), tâm được coi là chủ thân mình (tâm giả nhất thân chi chủ tể). Mục đích của học tập là sao cho tâm làm chủ tính tình của mình: có được hình hài thì có tâm, tâm nhận lí của trời gọi là tính, tình cảm vật bên ngoài mà động, gọi là tình. Kẻ học đạo phải tồn tâm (giữ tâm làm chủ khiến lòng sáng suốt nhận thấy điều thiện), để dưỡng tính (nuôi dưỡng tính, bản chất là thiện), và điều tiết tình cảm (khiến cho thích đáng, hợp đạo lí).

 Muốn "tồn tâm" phải "tâm hợp với lí làm một (tâm dữ lí nhất)", lí đây là thiên lí, mà Chu Hy theo nhà lí học tiền bối Trình Di cho là đồng nhất với đức nhân, lòng nhân ái đối với cả người và vật.