Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
LỊCH SỬ VÀ LÔGIC

hai phạm trù triết học chỉ mối quan hệ giữa một bên là quá trình lịch sử của hiện thực nói chung và lịch sử nhận thức hiện thực đó nói riêng và bên kia là quá trình cuả nhận thức lôgic. Lịch sử là bản thân quá trình vận động biến đổi và phát triển của hiện thực, nghĩa là quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong của nó. Lịch sử hiện thực thường diễn ra theo những bước quanh co, khúc khuỷu, khi từ từ, khi đột biến, với tất cả tính phong phú, đa dạng và những ngẫu nhiên. Nhưng lịch sử (cả lịch sử sự vật lẫn lịch sử nhận thức sự vật) bao giờ cũng có tính tất yếu và đều phải tuân thủ những quy luật nội tại xác định. Lôgic là cái được trừu tượng hóa từ lịch sử, là sự phản ánh lịch sử trong toàn bộ những mối liên hệ và quan hệ cơ bản của nó vào ý thức con người, nghĩa là lôgic là lịch sử đã được loại bỏ những gì có tính chất ngẫu nhiên cá biệt, chỉ giữ lại những tính chất căn bản, phổ biến và tất yếu của nó. Do đó, về nguyên tắc, lôgic phải phù hợp với lịch sử. "Lịch sử bắt đầu từ đâu thì quá trình tư duy bắt đầu từ đó và sự vận động tiếp theo của nó chẳng qua chỉ là sự phản ánh quá trình lịch sử dưới một hình thái trừu tượng nhất quán về lí luận" [Mac (K. Marx)]. Bởi vậy, "Phương pháp lôgic về thực chất cũng chính là phương pháp lịch sử nhưng đã thoát khỏi hình thái lịch sử và những ngẫu nhiên gây trở ngại" [Enghen (F. Engels)]. Ưu thế của phương pháp lôgic là ở chỗ "đã trình bày khách thể trong tính tất yếu của nó" [Lênin (V.I. Lenin)], khám phá ra bản chất và quy luật nội tại chi phối sự phát triển của nó, đồng thời còn phản ánh được một cách khái quát lịch sử sự vật ở những nét chủ yếu. Do vậy, phương pháp lôgic và phương pháp lịch sử là những phương pháp quan trọng để nhận thức hiện thực khách quan.