Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
KHẢ NĂNG VÀ HIỆN THỰC

những phạm trù phản ánh giai đoạn phát triển của mỗi đối tượng hay hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy. Khả năng là cái hiện đang ở trong dạng tiềm năng, nhưng sẽ biến thành hiện thực khi cần thiết và khi có các điều kiện thích hợp; còn hiện thực là cái đang biểu hiện và đang tồn tại thực sự. Khả năng là cái tồn tại khách quan, có gốc rễ ngay trong hiện thực, chứ không phải là cái do con người tự nghĩ ra rồi đem gán cho hiện thực. Người ta phân các khả năng thành khả năng tất yếu và khả năng ngẫu nhiên. Bản thân các khả năng tất yếu lại có thể phân ra thành khả năng gần (hiện đã có gần đủ các điều kiện cần thiết để biến thành hiện thực) và khả năng xa (còn phải trải qua nhiều giai đoạn phát triển nữa mới đủ điều kiện biến thành hiện thực). Liên quan đến lợi ích con người, người ta phân biệt khả năng tốt và khả năng xấu. KNVHT tồn tại trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau, luôn luôn chuyển hoá lẫn nhau. Quá trình phát triển chính là quá trình mà trong đó khả năng biến thành hiện thực, còn hiện thực do quá trình phát triển nội tại của mình lại sinh ra các khả năng mới, các khả năng mới này trong những điều kiện thích hợp lại biến thành hiện thực và cứ tiếp tục như thế mãi. Đó là một quá trình chuyển hoá không ngừng.

Trong cùng những điều kiện nhất định, ở cùng một sự vật có thể tồn tại một số khả năng, chứ không phải chỉ có một khả năng. Bởi vì, sự vật trong cùng một lúc chứa đựng nhiều tiềm năng, nhiều mâu thuẫn khác nhau. Hơn nữa, ngay bản thân mỗi khả năng cũng phát triển và không phải là không thay đổi. Nó tăng thêm hoặc giảm đi tuỳ theo trình độ phát triển của mỗi người, theo sự biến đổi của sự vật trong những điều kiện cụ thể. Vì vậy, trong số các khả năng, khả năng nào có đầy đủ các điều kiện cần thiết thì sẽ biến thành hiện thực. Để một khả năng nào đó biến thành hiện thực, thường cần có không chỉ một điều kiện mà là một tập hợp các điều kiện cần và đủ. Quá trình khả năng biến thành hiện thực trong tự nhiên chủ yếu là quá trình tự phát. Nhưng trong lĩnh vực xã hội thì khả năng chỉ có thể biến thành hiện thực được với sự tham gia có ý thức, tự giác của con người.