Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
KANTƠ I.

(Immanuel Kant; 1724 - 1804), nhà triết học Đức, người sáng lập nền triết học cổ điển Đức. Hoạt động triết học của Kantơ gồm hai thời kì: thời kì "tiền phê phán" (trước 1770) và thời kì "phê phán". Trong thời kì "tiền phê phán", Kantơ quan tâm nhiều đến những vấn đề của khoa học tự nhiên. Cống hiến đáng kể của Kantơ ở thời kì này là tư tưởng duy vật (hai giả thuyết thiên tài) về sự phát triển tự nhiên của hệ thống Mặt Trời và Trái Đất. Hệ thống triết học duy tâm phê phán của Kantơ hình thành trong tác phẩm thời kì "phê phán". Triết học phê phán của Kantơ tập trung trước hết và chủ yếu vào các vấn đề lí luận nhận thức, nghiên cứu các hình thức, khả năng và giới hạn nhận thức của con người. Đặc điểm chủ yếu của hệ thống duy tâm phê phán của Kantơ là sự dung hoà, thoả hiệp giữa chủ nghĩa duy vậtchủ nghĩa duy tâm, kết hợp vào hệ thống của mình hai khuynh hướng triết học khác nhau và đối lập nhau. Kantơ là nhà duy vật khi ông thừa nhận sự vật như nó tồn tại tự nó ("vật tự nó"), và cho rằng nhận thức bắt đầu từ chỗ "vật tự nó" tác động lên các giác quan của chúng ta và gây nên trong chúng ta những cảm giác. Nhưng trong học thuyết về các hình thức, về khả năng và giới hạn của nhận thức, Kantơ lại là nhà duy tâm và là người theo thuyết "không thể biết". Theo Kantơ, cảm giác cũng như khái niệm và phán đoán không đưa lại cho chúng ta sự hiểu biết xác thực về các "vật tự nó". Chúng thuộc về thế giới bên kia - thế giới siêu nghiệm. Thượng đế, linh hồn bất tử, ý chí tự do, và nói chung thế giới siêu nghiệm là không thể nhận thức được, cũng không thể chứng minh được bằng tri thức lí luận. Chúng chỉ là "đối tượng của tín ngưỡng". Kantơ điều hoà khoa học với tôn giáo, nói đúng hơn, ông hạ thấp sức mạnh và khả năng của tri thức nhân loại để dọn đường cho lòng tin. Học thuyết đầy mâu thuẫn của Kantơ đã trở thành đối tượng phê phán cả "từ phía tả" (từ phía chủ nghĩa duy vật) lẫn "từ phía hữu" (từ phía chủ nghĩa duy tâm) và có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển sau đó của triết học. Một mặt, triết học của Kantơ mở ra một thời kì mới, trong đó xuất hiện những nhân vật mới như: Fichtơ I. G. (J. G. Fichte), Selinh F. V. I. Fôn (F. W. J. von Schelling), Hêghen G. V. F. (G. W. F. Hegel). Mặt khác, giai cấp tư sản đã lợi dụng chủ nghĩa tư biện của ông để chống lại giai cấp vô sản. Đã có những người đòi quay trở lại với Kantơ ở cuối thế kỉ 19 và dẫn tới sự xuất hiện chủ nghĩa Kantơ mới. Các tác phẩm chính: "Lịch sử tự nhiên đại cương về bầu trời" (1755), "Phê phán lí tính thuần tuý" (1781), "Phê phán lí tính thực tiễn" (1788), "Phê phán năng lực phán đoán" (1790).