Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
HOÀ

theo nghĩa đầu tiên, chỉ sự việc hay nhiều giọng hát tương ứng với nhau. Từ nghĩa trên, H có nghĩa mở rộng, phù hợp lẫn nhau, cùng theo một nhịp, không có sự trúc trắc, lủng củng. H là một trong những khái niệm triết học chủ chốt của đạo Nho. "Luận ngữ" ("Thiên Tử Lộ") có câu: "Quân tử hoà nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hoà" có nghĩa là người quân tử hoà với mọi người mà không về hùa với ai cả, kẻ tiểu nhân thì về hùa với mọi người mà không hoà với ai. Người quân tử hoà với chung quanh mà vẫn giữ điều nghĩa của mình, không phụ hoạ điều xấu. Kẻ tiểu nhân thì trái lại, hoà theo những tập tục tầm thường, gây bất hoà vì tranh giành quyền lợi cho riêng mình. H thường đi với "trung" (ở giữa). "Trí trung hoà" (thực hiện hoàn chỉnh "trung" và "hoà") được coi như mục tiêu cao cả của đạo lí. Sách "Trung dung" (chương 1) có câu: "Mừng giận buồn vui, chưa biểu lộ gọi là "trung", biểu lộ mà đúng mức gọi là H. Trung là gốc của thiên hạ. H là đường lối chung của thiên hạ. Thực hiện hoàn chỉnh trung và hoà, thì trời đất yên vị, muôn vật được nuôi dưỡng và phát triển" ("Trung dung"). Theo lời chú giải của tiên nho, mừng giận buồn vui là tình, chưa biểu lộ ra thì là "tính", giữ gìn tính không có sự thiên lệch là "trung".

Giữ được trong mình cái tính không thiên lệch (trung) biểu lộ tình cảm ra bên ngoài đúng mức (hoà), thực hiện hai điều trên được hoàn chỉnh đến mức cao nhất (trí trung hoà) tức như đạo Nho gọi là thánh nhân, thì không những đạt tới tự chủ và hạnh phúc cho bản thân mà còn đem lại hạnh phúc và trật tự cho xã hội và cả muôn loài.