Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
TÊ GIÁC

(Rhinocerotidae; tk. tây ngưu), họ động vật có vú thuộc phân bộ Móng guốc lẻ. Có 1 chi, 5 loài. Cơ thể nặng nề. Chân thấp, to, mỗi chân đều có 3 ngón, ngón giữa rất phát triển. Đầu to mang u sừng (1 đến 2 sừng) ngay trên mũi giữa hai mắt, sừng do lớp biểu bì da tạo thành. Da cứng dày, phần lớn trên thân không có lông nhưng có nhiều nếp nhăn. Cao vai đến 2 m, thân dài khoảng 3,6 m, nặng khoảng 1.000 đến 4.000 kg. Thời gian chửa 17 - 18 tháng; 2 - 3 năm mới sinh 1 con. Sống khoảng 50 - 60 năm. Trên thế giới có 5 loài, 4 giống. Vùng Ấn Độ - Mã Lai có 3 loài, 2 giống. Ở Việt Nam, các tài liệu khảo cổ sinh học và khảo cổ học đã cho thấy trong thời kì tiền sử và sơ sử (khoảng trên dưới 300 nghìn năm đến 1.000 năm trước đây), TG là loài thú khá phổ biến. Đã tìm thấy nhiều xương, răng trong các hang động (như giai đoạn văn hoá Hoà Bình - Bắc Sơn, cách đây khoảng 1 vạn năm) hoặc trong các di chỉ ngoài trời như các di chỉ thời đại đá mới, đồ đồng. Trong di chỉ Thiệu Dương (Thanh Hoá) thuộc thời đại đồ đồng đã tìm thấy cả một sọ TG cùng với một số xương chi. Các thư tịch cổ như "Đại Nam nhất thống chí" (1864) cũng cho thấy TG thời đó có phân bố ở Thanh Hoá, Nghệ An, Khánh Hoà, Bình Thuận, Hưng Hoá, Biên Hoà, An Giang, Gia Định. Có giá trị khoa học và kinh tế lớn. Các di vật khảo cổ đã thu thập trên 40 địa danh trong hầu hết các tỉnh ở Việt Nam, gồm các xương răng đã hoá thạch hoặc chưa hoá thạch. Di tích hoá thạch tìm thấy ở trầm tích có tuổi Plioxen và chưa hoá thạch ở Plioxen muộn (khoảng 300 nghìn đến 140 nghìn năm). Ở Việt Nam, có TG một sừng (Rhinoceros sondaicus) và TG hai sừng (R. sumatrensis). Nguyên nhân gây giảm số lượng TG ở Việt Nam vào kì sơ sử có thể do săn bắn bừa bãi, đốt rừng, đặc biệt biến động lớn về môi trường như biển tiến, biển lùi diễn ra trong kỉ Thứ Tư, có thời kì nhiều khu vực hải đảo như đảo Hải Nam, Inđônêxia đã gắn liền với lục địa và các loài thú, con người có thể di chuyển từ khu vực này sang hải đảo và ngược lại. Thời kì biển tiến, phần lớn lục địa Đông Nam Á bị nhấn chìm dưới đáy biển. Sừng TG được truyền là vị thuốc quý (được Hải Thượng Lãn Ông ghi nhận trong "Lĩnh Nam dược thảo") nên TG bị săn bắt trộm nhiều, đã làm cho loài TG hai sừng ở Việt Nam bị tuyệt chủng (con TG hai sừng cuối cùng bị bắn chết ở Cam Ranh năm 1904). Trong sừng TG có các chất: keratin, canxi cacbonat, canxi photphat... nhưng chưa xác định hoạt chất có tác dụng chủ yếu. Theo y học cổ truyền, sừng TG là thuốc quý có tính hàn, tác động vào ba kinh tâm, can, vị; có tính thanh huyết nhiệt, giải ôn độc và định kinh; dùng trong các trường hợp sốt cao, sốt vàng da, thổ huyết, chảy máu cam, nhức đầu, ung độc. Cách dùng: mài sừng TG vào nước hoặc vào dịch nước sắc của các vị thuốc khác. Xt. Tê giác một sừng.

Tê giác

Tê giác hai sừng