Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
CHIẾN TRANH THẾ GIỚI I (1914 - 18)

chiến tranh giữa hai khối nước đế quốc nổ ra do mâu thuẫn ngày càng gay gắt trong việc phân chia lại thế giới, các thuộc địa, các vùng ảnh hưởng và các khu vực đầu tư. Lúc đầu là chiến tranh giữa hai khối ở Châu Âu (khối Đức, Áo - Hung và khối đồng minh Anh, Pháp, Nga, Bỉ, Xecbia - Môntênêgrô), về sau lôi cuốn đến 38 nước (khối đồng minh 34 nước) với 1,5 tỉ người. Diễn ra chủ yếu ở Châu Âu. Trên đất liền chủ yếu là các mặt trận phía tây (Pháp) và phía đông (Nga). Chiến trường trên biển gồm Bắc Hải, Địa Trung Hải, Biển Đen và Bantich (Baltique). Trong giai đoạn đầu (8 - 12.1914), chiến tranh mang tính chất vận động, chiến trường rộng. Mở đầu, Đức thực hiện kế hoạch Slifen, thọc qua Bỉ, đánh Pháp từ phía bắc, giành thắng lợi trong chiến cục biên giới ở Pháp (21 - 25.8.1914), rồi bị chặn lại ở sông Macnơ (Marne; 5 - 12.9.1914). Ở phía đông, Nga mở Chiến dịch Đông Phổ (17.8 - 15.9.1914), Chiến dịch Galixia (Galicia; 5.8 - 8.9.1914), Chiến dịch Vacsava - Ivangôrôt (Warszawa - Ivangorod; 15.9 - 26.10.1914), Chiến dịch Lôtzơ (Łódź; 29.10 - 11.11.1914). Đến 10.1914, Thổ Nhĩ Kì tham gia chiến tranh về phía Đức, Áo - Hung, hình thành mặt trận Zakapkazơ (Zakavkaz'e), Xyri và Đacđanen (Dardanelles). Trên biển, Anh phong toả hạm đội Đức [trận Côrônen (Coronel; 1.11.1914); trận Fônklen (Falkland; 8.12.1914), đều ở gần Nam Mĩ)]. Hết giai đoạn này, cả hai bên đều không đạt các mục tiêu chiến lược của giai đoạn đầu chiến tranh. Trong giai đoạn hai (1915 - 17), cả hai bên chuyển thành chiến tranh trận địa, mặt trận ổn định trong thời gian dài. Ngày 10.5.1915, Italia tham chiến về phía đồng minh; ngày 1.10.1915, Bungari tham chiến về phía Đức, Áo - Hung; cả hai bên đều có những trận thắng hoặc bại lớn [Vinniut (Vilnius) 9.8 - 19.9.1915; Yprơ, (Ypres; 1915); Vecđoong (Verdun), 21.2 - 18.12.1916; trận Iutlan (Jutland) trên biển 31.5 - 1.6.1916, vv.)]. Trong giai đoạn này, hai bên đưa ra sử dụng nhiều vũ khí mới [Đức dùng hơi ngạt ở Yprơ (Ypres; 1915), Anh dùng xe tăng ở Xom (Somme; 1916), cả hai bên đều dùng máy bay ném bom, tàu ngầm, vv.]. Sang giai đoạn ba (cuối 1917 - 18), Cách mạng tháng Mười nổ ra và Nga rút ra khỏi chiến tranh, bỏ trống mặt trận phía đông. Ở phía tây, đồng minh chuyển sang phản công mạnh, có sự tham gia của Mĩ từ 5.1918 [trận Amiêng (Amiens), 8 - 13.8.1918; Macnơ (Marne), 15.7 - 4.8.1918)], phá vỡ phòng tuyến Hinđenbua (Hindenburg; 27 - 30.9.1918) tiến về Cambrai (Cambrai). Ở phía đông, quân đồng minh chiếm Xôfia (8.10.1918); Bêôgrat (1.11.1918)... Khối Đức, Áo - Hung tan rã dần. Bungari và Thổ Nhĩ Kì đầu hàng (29 - 30.9.1918),  Áo - Hung đầu hàng (3.11.1918). Ở Đức nổ ra cuộc cách mạng (9.11.1918), buộc phải đầu hàng 11.11.1918. CTTG I (1914 - 18) kéo dài 4 năm, với tổng số quân tham gia 37 triệu (1.1917), bị chết 10 triệu và bị thương 20 triệu, nhưng không giải quyết được mâu thuẫn giữa các nước đế quốc mà còn để lại cho Châu Âu nhiều vấn đề chính trị, kinh tế dễ bùng nổ. Xt. Hoà ước Vecxay 1919.