Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
CHUYỂN HOÁ

các quá trình hoạt động hoá học xảy ra trong cơ thể sống, chuyển biến các thức ăn từ lúc bắt đầu vào cơ thể cho đến khi các chất cặn bã được thải ra ngoài; nhằm thoả mãn các nhu cầu của cơ thể về năng lượng, cấu tạo, phát triển, duy trì các mô; tạo ra các chất cần thiết cho các hoạt động hoàn chỉnh của cơ thể (hocmon, men, kháng thể, vv.), được tiến hành qua hai giai đoạn có liên quan mật thiết với nhau, đó là đồng hoá và dị hoá. 1) Đồng hoá: chuyển biến các thức ăn có nguồn gốc khác nhau (động vật, thực vật, vi sinh vật), có phân tử khối lớn (gluxit, protein, lipit, vv.), qua hai bước. Bước 1: thức ăn được tiêu hoá thành những đơn vị cấu tạo nhỏ, đơn giản, có tính chất chung, không mang tính đặc hiệu (axit béo, ancol, axit amin, các bazơ nitơ, vv.); các sản phẩm tiêu hoá ở người và động vật được hấp thụ qua thành ruột, đi vào máu, lưu thông khắp cơ thể đến các mô và tế bào. Bước 2: xảy ra tại các mô, các tế bào - các sản phẩm tiêu hoá đơn giản được tổng hợp thành các phân tử phức tạp, phân tử lượng lớn (glicogen, lipit, protein, axit nucleic) có tính chất đặc hiệu cho cơ thể, có chức năng riêng biệt. 2) Dị hoá hay phân giải (thoái hoá): các phân tử gluxit, lipit, protein, axit nucleic, qua hàng loạt các phản ứng oxi - hoá khử, thuỷ phân, chuyển nhóm, tách nhóm... tạo nên năng lượng, các sản phẩm trung gian và cuối cùng là các sản phẩm đào thải như khí cacbonic (CO2), ure, nước (H2O), vv. Hai quá trình đồng hoá và dị hoá tuy mâu thuẫn nhưng luôn gắn bó thống nhất với nhau.

Ở người, CH cơ bản (CH tối thiểu) là số nhiệt lượng tính bằng kilôcalo (kcal) sản xuất ra trong một giờ, trên diện tích   1 m2 của cơ thể, lúc cơ thể nghỉ ngơi hoàn toàn, không ăn uống trong 14 - 16 giờ, ở nhiệt độ không khí trung bình 16 oC, được mặc đủ ấm để cơ thể không phải thích ứng với nóng hay lạnh ở môi trường bên ngoài. Có thể coi là mức tiêu hao năng lượng tối thiểu của cơ thể để đảm bảo các chức năng thiết yếu cho sự sống (tim đập, hô hấp, bài tiết của thận và các tuyến, trao đổi giữa máu và các tế bào, vv.); đối với người trưởng thành, trị số trung bình là 40 kcal.

Rối loạn CH ở một giai đoạn nào đó trong quá trình CH các chất (rối loạn CH) có thể là nguyên nhân hay hậu quả của một trạng thái bệnh lí cụ thể, vd. khi tuyến tuỵ bị tổn thương, sự bài tiết insulin sẽ giảm sút; thiếu insulin sẽ ảnh hưởng tới CH gluxit vì insulin cần thiết cho phản ứng đầu tiên của CH glucozơ, sẽ xuất hiện bệnh đái tháo đường kèm theo những triệu chứng hoá sinh cụ thể (tăng glucozơ huyết, glucozơ niệu, vv.).