Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
CÁ VOI

(Catacea; tk. cá ông, cá ông voi), bộ động vật có vú ở biển. Bề ngoài giống cá, nhưng khác hẳn cá ở chỗ có thân nhiệt không thay đổi, thở bằng phổi, đẻ con, nuôi con bằng sữa. Thân trần, hình thoi, thuôn về phía đuôi, kết thúc bằng vây đuôi hai cánh nằm ngang. Chi trước biến thành vây ngực; chi sau, da lông, các tuyến mỡ, tuyến mồ hôi và tai ngoài bị thoái hoá. Đa số các loài có vây lưng để điều khiển cơ thể thăng bằng trong nước. Dưới da có lớp mỡ dày. Mũi có 1 - 2 lỗ có van. Phổi rất dễ co giãn. CV có thể lặn dưới nước lâu đến 1,5 giờ. Thính giác phát triển mạnh, có thể xác định được chính xác hướng âm truyền tới nhờ xoang khí ở sọ và việc tách biệt hệ thần kinh hai tai. Vị giác và xúc giác (qua da) khá nhậy. Mắt bé, thị giác đóng vai trò thứ yếu.

Bộ CV hiện nay có 38 chi với 83 loài, 7 họ: CV trơn (Balaenidae), CV sọc (Balaenopteridae), CV xám (Eschrichtiidae), Cá nhà táng (Physeteridae), Cá heo (Delphinidae), Cá heo sông (Platinistidae), CV mỏ (Ziphiidae). Ở Việt Nam, đã phát hiện được 5 loài: cá heo vịnh Bắc Bộ (Delphinus tropicalis); cá nược Minh Hải (Orcaella brevirostris); cá he Nha Trang (Stenella coeruleo allus); CV đen Đồ Sơn (Neophocaena phocaenoides); CV xanh (Balaenoptera musculus). CV là loài động vật có vú lớn nhất hiện nay. Thân dài từ 1,2 đến 33 m tuỳ theo loài, có con nặng đến 150 tấn. Phân bố rộng, nhiều loài di cư đều đặn: mùa đông vào vùng biển ấm sinh sản, mùa hè vào vùng biển lạnh kiếm ăn và tích luỹ mỡ. Có loài di chuyển xa 5 - 10 nghìn km, nhưng thường không vượt qua đường xích đạo, mà chỉ cư trú ở một bán cầu. Đa số các loài 2 năm đẻ   1 lần (trừ một số loài cá heo mỗi năm đẻ một lần), mỗi lần 1 con. Có chửa 10 - 16 tháng. Con mới đẻ bằng 1/3 - 1/2 chiều dài cá mẹ; khi đẻ, đuôi ra trước. Con được nuôi bằng sữa từ 4 đến 13 tháng. Sữa giàu chất béo (gấp 10 lần sữa bò) và protein (gấp 3 lần sữa bò) nên con lớn nhanh, kết thúc thời kì bú con có thể tăng gấp đôi chiều dài so với lúc mới sinh. Trưởng thành sinh dục sau 3 - 6 năm. Sống 30 - 50 năm.

CV là loài động vật ở biển có ý nghĩa kinh tế quan trọng. Thịt CV dùng để chế biến thành đồ hộp, lạp xường, thịt muối hoặc ăn tươi. Mỡ là nguyên liệu quý của công nghiệp thực phẩm và công nghiệp hoá chất. Xương, nội tạng và thịt phế thải dùng làm thức ăn chăn nuôi. Gan dùng ép lấy dầu, giàu vitamin A, D, các hoạt chất chống thiếu máu. Từ 1947, nhiều nước đã ban hành luật bảo vệ CV như cấm đánh bắt một số loài, cấm săn cá mẹ đang nuôi con, cấm đánh cá chưa trưởng thành, quy định chặt chẽ khu vực và mùa vụ khai thác CV. Ở vùng biển Việt Nam thỉnh thoảng vẫn gặp các loài CV lớn. Trong dân gian còn lưu truyền các huyền thoại về việc CV cứu người trong cơn bão.