Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
VIRUT

(sinh, y; A. virus; tên cũ: siêu vi trùng, siêu vi khuẩn), vi sinh vật cực nhỏ, chỉ có thể quan sát dưới kính hiển vi điện tử, có cấu trúc mang một trong hai axit nucleic (ADN hoặc ARN), có vỏ protein bao bọc hoặc mang một nang lipit bên ngoài; do đó không có khả năng tự tổng hợp các chất cần thiết cho quá trình nhân lên. Được Ivanôpxki (D. I. Ivanovskij) phát hiện năm 1892. Thuật ngữ được nhà thực vật học và vi sinh học Hà Lan Bâyerinkơ (M. W. Beyerinck) dùng từ 1899. V hoàn toàn kí sinh ở các hệ tế bào sống và chỉ có khả năng sinh sản trong các tế bào của kí chủ và có thể tạo ra các hiện tượng huỷ hoại tế bào. Là tác nhân gây nhiều bệnh ở cây trồng, vật nuôi và người. Đến nay, đã mô tả được trên 500 loài V khác nhau, trong đó có 300 loài gây nhiễm ở thực vật. V chỉ có thể sinh sản trong các mô sống, khi ở ngoài tế bào sống, chúng tồn tại như những hạt bất động được bọc trong vỏ protein. Dạng ở ngoài tế bào gọi là virion. V xâm nhập qua thành tế bào vật chủ và giải phóng axit nucleic vào tế bào. Axit nucleic dịch mã nhờ ribosom của tế bào vật chủ để sản sinh ra enzim cần thiết cho quá trình sinh sản của V và hình thành nên các virion con. Các virion được giải phóng ra ngoài khi tế bào vật chủ bị phân huỷ. Một số V còn liên quan tới sự hình thành một số khối u. Nhiều V có tác dụng gây tiêu huỷ vi khuẩn (x. Thực khuẩn thể). Các kháng sinh không có hiệu lực chống V.

Ở thực vật, V thường làm cho cây cằn cỗi, ngừng lớn rồi chết. Triệu chứng: màu sắc lá biến đổi, có thể toàn bộ lá hoặc từng phần trên phiến lá bị biến màu. Hiện tượng này còn được gọi là hoa lá, lá loang lổ hoặc khảm. Các bộ phận cây bị bệnh biến dạng: lá xoăn lại, lá uốn làn sóng, trên cây có nhiều nốt. Trên lá, cành, thân, quả, xuất hiện các đám tế bào bị chết, tạo ra các đốm bệnh, sọc bệnh, vết cháy, vv. Toàn cây biến dạng: cây đâm cành nhiều, cành nhỏ, lá nhỏ mọc thẳng đứng, cây thấp lùn, lá xoè ra, vv. V chịu được nhiệt độ cao rất khác nhau: có loài chỉ chịu được 50oC trong 10 phút, có loài chịu được 90oC trong 10 phút, phần lớn V mất hoạt tính rất nhanh khi bị phơi khô hoặc chịu tác động của tia cực tím (UV). V lan truyền gây bệnh cho cây bằng các con đường: a) Tiếp xúc trực tiếp giữa cây bệnh và cây khoẻ, thông qua các vết thương trên cây và theo dịch cây lan từ cây bệnh sang cây khoẻ; b) Nhờ côn trùng; c) Qua hạt giống; d) Qua mắt ghép, hom giống; đ) qua đất và các vi sinh vật sống trong đất; e) Nhờ các kí chủ khác (cỏ dại, cây tơ hồng, vv.). Ở người, V gây nhiều bệnh (cúm, sởi, viêm gan virut, AIDS hay hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải, bại liệt...). Hiện nay, biện pháp để dự phòng các bệnh do V là phát triển các loại vacxin hữu hiệu.