Tìm kiếm mục từ trong bộ từ điển bách khoa (4 tập)
Từ khóa
Chuyên ngành
Địa lý
Giải nghĩa
QUẢ

(sinh) cơ quan sinh sản của thực vật có hạt, hình thành từ bầu nhuỵ và chứa hạt. Những Q do bầu biến đổi thành là Q thật. Những Q khác trong quá trình phát triển, ngoài bầu còn có thành phần khác của hoa tham gia (đế, trục, lá bắc...) gọi là Q giả như Q táo tây, Q mắc cọt, vv.

Q được cấu tạo bởi 3 lớp vỏ do 3 phần tương ứng của vách bầu biến đổi thành: vỏ ngoài do lớp biểu bì ngoài của vách bầu, mặt ngoài có tầng cuticun hoặc lớp sáp hoặc có lông; vỏ giữa tương đương với phần thịt (hay mô mềm) của vách bầu, thường dày làm thịt hoặc cùi Q; vỏ trong do lớp biểu bì trong của vách bầu biến thành. Có nhiều cách phân loại Q: dựa vào nguồn gốc xuất phát (tức dựa vào các kiểu bộ nhuỵ) hoặc dựa vào hình thái và cấu tạo, cách mở của Q. Dựa vào kiểu bộ nhuỵ khác nhau, có thể chia thành 3 nhóm Q chính: Q đơn, Q kép, Q phức.

1. Q đơn hình thành từ một hoa có bộ nhuỵ một lá noãn hoặc nhiều lá noãn dính nhau. Tuỳ theo tính chất khi chín, Q có thể tự mở được hay không, lại chia thành 2 loại: Q đóng (cg. Q bế), loại Q khi chín không tự mở để phóng hạt; Q mở (cg. Q nang) khi chín tự mở ra bằng nhiều cách. Căn cứ vào tính chất các lớp vỏ, lại chia Q đóng thành các loại: Q thịt như cà chua, ổi, chuối, vv. ; Q khô không mở như Q cây họ Cúc (phía trên Q có chùm tơ do đài biến thành), loại Q này nhẹ; Q có cánh; Q dính - loại Q đặc trưng cho họ Lúa vì hạt không có vỏ nên nội nhũ dính liền với vỏ; Q bế rời - Q sinh bởi hai bầu có hai hay nhiều lá noãn dính nhau, nhiều ô, đặc trưng cho họ Hoa môi. Các loại Q mở: thường có lớp vỏ khi chín khô xác, dính liền nhau, tự mở được nhờ vào sự khô của Q, gồm có Q đại, Q đậu, Q cải, Q hộp, vv.

2. Q kép cũng hình thành từ một hoa, nhưng bộ nhuỵ có các lá noãn rời, mỗi lá noãn tạo thành một Q riêng. Các Q kép có thể là Q bế như Q mao lương, Q đại như Q hồi, Q của nhiều cây họ Thiên lí. Nhiều khi đế hoa phát triển thành một Q giả mang những Q thật như Q dâu tây, Q cây hoa hồng.

3. Q phức được hình thành từ cả cụm hoa. Trong thành phần có thêm trục hoa, bao hoa, lá bắc hoặc đế hoa như Q dứa, Q dâu tằm, Q mít, Q sung, vv.

Ngoài ra, ta còn thấy những Q sinh ra do phát triển của bầu mà noãn không được thụ tinh; loại Q đó gọi là Q đơn tính. Thường gặp 2 trường hợp: phôi được hình thành đơn tính không qua thụ tinh nhưng vẫn có hạt; một loại không tạo hạt có thể do phấn hoa không  tốt hoặc do không phù hợp giữa phấn hoa và nhuỵ, bầu phát triển do kích thích tố của phấn hoa, gặp ở nhiều cây ăn quả như chuối, cà chua, cam. Dựa vào đặc điểm này, người ta dùng kích thích tố để tạo ra nhiều loại Q không hạt có giá trị dinh dưỡng. Nhìn chung, phần lớn các loại Q là thực phẩm có giá trị, cung cấp vitamin, chất khoáng, nguyên tố vi lượng, nhiều gluxit, một ít protein và chất xơ giúp cho tiêu hoá. Nghề trồng cây ăn Q là nghề quan trọng, góp phần vào việc cung cấp thức ăn, nguyên liệu chế biến thực phẩm, nông sản xuất khẩu. Việt Nam có nhiều giống Q truyền thống nổi tiếng lâu đời: bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh), thanh trà Huế, măng cụt Lái Thiêu, sầu riêng Cái Mơn (Bến Tre), vv.