VIỆN TỪ ĐIỂN HỌC VÀ BÁCH KHOA THƯ VIỆT NAM: THEO HƯỚNG ĐI ĐƯỢC XÁC ĐỊNH TỪ ĐẦU

10/10/2018
GS.TS. ĐỖ HOÀI NAM Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Nguyên Bí thư Đảng ủy, Nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

Còn nhớ, những ngày này, cách đây 10 năm, Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã trao quyết định bổ nhiệm lãnh đạo Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, ba đồng chí từ ba Viện khác nhau của Viện Khoa học xã hội Việt Nam. Đảng ủy và Lãnh đạo Viện khoa học xã hội Việt Nam đã bàn nhiều lắm, trăn trở lắm. Vấn đề là ở chỗ, đây là một viện đa ngành, nếu nói chuyên ngành là nói về chuyên ngành từ điển học và bách khoa thư học. Nhưng, bản thân từ điển học và bách khoa thư học lại là đa ngành.

Nguồn nhân lực của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cũng là sự hội tụ từ nhiều đơn vị khác nhau: Chủ yếu là từ cán bộ, viên chức của Văn phòng Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam. Số cán bộ này Viện Khoa học xã hội Việt Nam “tiếp quản” từ Văn phòng Hội đồng và tạm thời do Văn phòng Viện Khoa học xã hội Việt Nam quản lý. Nguồn thứ hai, một số cán bộ của Viện Ngôn ngữ học, chủ yếu là từ bộ phận biên soạn Từ điển Ngữ văn.

Đảng ủy và Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam khi đó biết rất rõ: không giản đơn, không thể lắp ghép cơ học được. Mỗi bộ phận cán bộ chuyển về Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đều có những phức tạp nhất định, đều có tâm tư riêng. Viện Khoa học xã hội Việt Nam phải chịu trách nhiệm trước Chính phủ, trước Thủ tướng Chính phủ về sự nghiệp phát triển ngành Từ điển học và Bách khoa thư học và đặc biệt là sự nghiệp biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam đã từng được đặt ra dang dở. Chúng tôi đã quyết tâm thực hiện nhiệm vụ do Thủ tướng Chính phủ giao, cho dù có gặp nhiều khó khăn. Ngay như chuyện giải quyết các việc còn “tồn đọng” sau khi Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam đã chấm dứt hoạt động. Phải mất đến một năm “thời kỳ quá độ” mọi việc mới tạm ổn.

Tất nhiên, “những mảnh ghép” không thể hết dấu vết ngay được. Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam không thể không biết hiện tượng người của nhóm này, người của nhóm kia chưa thật sự hòa hợp. Có lẽ, cho đến bây giờ nghĩ lại, chúng tôi thấy, việc điều động lãnh đạo Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam từ Viện Ngôn ngữ học, Viện Văn học và Viện Nhà nước và Pháp luật là quyết định sáng suốt. Đây chính là yếu tố quan trọng để vết ghép mờ dần, mờ dần và cho đến nay chúng tôi được biết, không còn dấu vết nữa. Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã là một thể thống nhất, một tập thể mạnh, đoàn kết và đang phát triển.

Ngay sau khi vấn đề tổ chức đi vào nền nếp, Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam đã giao Chương trình nghiên cứu khoa học cấp bộ cho Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Mục tiêu của Chương trình là, trong hai năm đầu (2009 - 2010), Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam phải nghiên cứu những vấn đề lý thuyết về Từ điển học và Bách khoa thư học. Đó là Chương trình cấp Bộ: “Những vấn đề về lý luận và phương pháp luận cơ bản về từ điển và bách khoa thư Việt Nam”. Để nghiên cứu lý thuyết và biên soạn từ điển cũng như bách khoa thư, đặc biệt là chuẩn bị cho việc biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam, không thể không nghiên cứu cơ bản những vấn đề lý thuyết về từ điển học và bách khoa thư học.

Sau khi Chương trình cấp Bộ này được nghiệm thu với 7 đề tài trong đó, Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam tiếp tục giao cho Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam. Có thể nói, chúng tôi giao cho Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam xây dựng bản thiết kế và lập ra các bước, quy trình biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam.

Phải nói đây là nhiệm vụ hết sức quan trọng. Sau một thời gian nỗ lực triển khai nhiệm vụ, trong điều kiện Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam trước đây đã có bản Dự thảo dự án biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã tiếp thu những kết quả đã có, chỉnh sửa, bổ sung những nội dung để xây dựng Đề án cho phù hợp với giai đoạn hiện nay.

Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam đã được Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trình Thủ tướng Chính phủ. Ngày 28.7.2014, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án. Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã xác định nhiệm vụ biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam là một Chương trình trọng điểm cấp Nhà nước về khoa học và công nghệ phục vụ phát triển bền vững của đất nước. Đây là Chương trình có quy mô lớn và toàn diện, phục vụ thiết thực cho công cuộc phát triển nguồn nhân lực, đào tạo nhân tài, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh - quốc phòng, đáp ứng lòng mong đợi của nhân dân cả nước.

Hiện nay, các nhà khoa học cả nước đang thực hiện Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam. Năm đầu tiên tất cả 37 Ban biên soạn chuyên ngành đều thực hiện Nhiệm vụ Nghiên cứu xây dựng Đề cương Quyển chuyên ngành. Và sau đó là 37 Ban với khoảng 5.000 nhà khoa học cả nước tham gia biên soạn mục từ cho các quyển. Sau đó là tổng hợp lại thành bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam.

Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, không chỉ là cơ quan xây dựng Đề án để Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt mà còn đang và sẽ tiếp tục gánh vác nhiều công việc quan trọng, đồng hành cùng các Ban biên soạn chuyên ngành của bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam.

Chúng tôi cũng yên tâm khi được biết rằng, về mặt chuyên môn, về phương pháp, quy tắc xác lập bảng mục từ của các quyển chuyên ngành cũng như biên soạn mục từ sau này các Ban biên soạn chuyên ngành đều có thể “trông cậy” vào các chuyên gia của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam.

Một vấn đề không kém phần quan trọng là cần có Thư viện cho Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam. Tôi cho rằng việc nâng cấp Thư viện của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam để phục vụ tra cứu cho các nhà khoa học tham gia biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam là hợp lý. Khi tiếp quản Thư viện thuộc Văn phòng Hội đồng Chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, chúng ta đã nhận khá nhiều bộ Bách khoa toàn thư của các nước. Kho sách này rất quý. Chúng ta cần nâng cấp Thư viện và bổ sung thêm các bộ bách khoa toàn thư mới của các nước là có thể yên tâm về tư liệu phục vụ việc biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam. Chỉ có điều hơi tiếc là diện tích Thư viện của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, theo chúng tôi được biết, khá khiêm tốn nên khó có thể có Thư viện khang trang cho Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam. Tuy nhiên, chúng tôi nghĩ, Thư viện của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đang được sửa chữa, nâng cấp, bổ sung tài liệu từ các nguồn, từ các hình thức tài liệu (bản in giấy, bản điện tử) hoàn toàn có thể đảm nhận tốt việc phục vụ tra cứu của các nhà khoa học.

Nhân đây, tôi cũng muốn đề cập tới vấn đề đào tạo cán bộ của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Hiện nay, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam hầu như đã “phổ cập” trình độ thạc sĩ, hàng chục cán bộ nghiên cứu đã bảo vệ luận án tiến sĩ trong những năm gần đây. Qua tìm hiểu việc đào tạo cán bộ ở Viện, chúng tôi thấy lãnh đạo Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã đi rất đúng hướng. Muốn thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của Viện, muốn đóng góp nhiều cho phát triển của Viện, vấn đề con người phải đặt ở vị trí trung tâm. Còn nhớ, khi tiếp quản đội ngũ cán bộ từ Văn phòng Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, chỉ có 2 đồng chí có bằng thạc sĩ. Số cán bộ có học vị Tiến sĩ, chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư chủ yếu là từ các nguồn khác - các đồng chí được bổ nhiệm Viện trưởng, Phó Viện trưởng và các cán bộ từ Viện Ngôn ngữ học. Mà số này, cho đến nay, nhiều người đã nghỉ hưu. Trong vài năm nữa, sẽ nghỉ hưu cả. Vấn đề đội ngũ kế cận là rất cấp bách. Do vậy, việc Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam trong những năm qua đã chú trọng tới công tác đào tạo thật đáng được hoan nghênh.

Tôi đánh giá cao sự nỗ lực phấn đấu của tập thể cán bộ, viên chức, người lao động của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam trong 10 năm qua. Viện đã phát triển đúng hướng, đáp ứng những kỳ vọng của Lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cách đây 10 năm và tiếp tục phát triển lĩnh vực từ điển học và bách khoa thư học, đặc biệt là trợ giúp cho việc thực hiện Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam.