VIỆN TỪ ĐIỂN HỌC VÀ BÁCH KHOA THƯ VIỆT NAM: 10 NĂM XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN

10/10/2018
PGS.TS. LẠI VĂN HÙNG & PGS.TS. ĐINH NGỌC VƯỢNG

1. Thành lập Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam

Cách nay vừa 10 năm, ngày 01.8.2008, Chủ tịch Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) công bố Quyết định bổ nhiệm Ban Lãnh đạo và thành lập Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam.

10 năm qua, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã từng bước trưởng thành, có bước tiến vững chắc trong sự nghiệp nghiên cứu và biên soạn các loại từ điển và bách khoa thư.

Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam là một trong những Viện thành lập khá muộn so với các Viện nghiên cứu khác trong Viện Hàn lâm trên cơ sở kế thừa những thành quả từ Văn phòng Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam và từ Viện Ngôn ngữ học. Những cán bộ được điều chuyển từ Viện Ngôn ngữ học sang là những người có kinh nghiệm nghiên cứu về từ điển học và tham gia biên soạn từ điển; những cán bộ được điều chuyển từ Văn phòng Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam sang, chủ yếu là các cán bộ của các phòng Thư ký - Biên tập các chuyên ngành khoa học, cũng có nhiều kinh nghiệm trong tổ chức biên soạn, biên tập Từ điển Bách khoa Việt Nam (4 tập).

Một trong những đặc điểm của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam là tính chất đa ngành. Các cán bộ nghiên cứu, biên tập được đào tạo theo nhiều chuyên ngành khoa học: khoa học tự nhiên, khoa học công nghệ, khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội và nhân văn,... Tính chất đa ngành cũng thể hiện trong việc bổ nhiệm lãnh đạo Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam nhiệm kỳ đầu tiên: PGS.TS. Phạm Hùng Việt - Viện trưởng có chuyên môn Ngôn ngữ học, PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng - Phó Viện trưởng có chuyên môn Luật học, PGS.TS. Lại Văn Hùng - Phó Viện trưởng có chuyên môn Văn học.

Tất cả cán bộ, viên chức của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đều ý thức rằng phải có sự nỗ lực quyết tâm trong lĩnh vực khá mới mẻ này.

Tuy vậy, Viện cũng đã hình dung được rồi đây sẽ phải nghiên cứu để khẳng định và thừa hưởng nền tảng cơ bản của lĩnh vực biên soạn từ điển và các bộ sách mang tính chất từ điển và bách khoa thư ở nước ta từ nhiều thế kỷ trước và của các quốc gia đi trước trong biên soạn bách khoa toàn thư. Nói về sự kế thừa thì cũng nên một lần nữa nhìn lại “sử lược”. Ngay từ năm 1978, Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã có chủ trương giao cho Ban Tuyên huấn Trung ương, Bộ Văn hóa - Thông tin chỉ đạo ngành xuất bản tổ chức biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam. Ngày 20.4.1981, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 37/NQTƯ về “Xúc tiến việc biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam”. Ngày 15.5.1987, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đã có Quyết định số 163a - CT về việc thành lập Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam. Ngày 30.6.1998, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 112/1998/QĐ-TTG “Thành lập Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam để giúp Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo thực hiện kế hoạch, nội dung biên soạn và xuất bản các loại bách khoa thư và từ điển bách khoa, thay cho Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam thành lập theo Quyết định số 163a/CT ngày 15 tháng 5 năm 1987 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng”, do GS.TS. Hà Học Trạc làm Chủ tịch Hội đồng. Sau quãng 15 năm biên soạn, bốn tập Từ điển Bách khoa Việt Nam được hoàn thành được xem là sách công cụ, phục vụ cho việc tra cứu và tự học, tự đào tạo cho mọi người, là ngân hàng thông tin, tư liệu đáng tin cậy(1). Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cũng được bàn giao cơ sở vật chất, thư viện mà Văn phòng Hội đồng để lại.

2. Cơ cấu tổ chức Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam

 Khi mới thành lập, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam có cơ cấu tổ chức:

1. Phòng Thư ký biên tập Khoa học xã hội

2. Phòng Thư ký biên tập Khoa học công nghệ

3. Phòng Thư ký biên tập Khoa học tự nhiên

4. Phòng Từ điển Bách khoa

5. Phòng Từ điển Chuyên ngành và thuật ngữ

6. Phòng Từ điển Ngữ văn

7. Phòng Ứng dụng công nghệ thông tin

8. Thư viện

9. Phòng Hành chính - Tổng hợp

10. Phòng Quản lý khoa học và Đào tạo

11. Phòng Biên tập - Trị sự Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư

Hiện nay, việc triển khai các nhiệm vụ đáp ứng yêu cầu mới, nhất là phục vụ cho việc thực hiện Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam có cơ cấu tổ chức mới:

1. Phòng Thư ký biên tập Khoa học xã hội và nhân văn

2. Phòng Thư ký biên tập Khoa học tự nhiên và công nghệ

3. Phòng Thư ký biên tập Văn hóa nghệ thuật

4. Phòng Từ điển Bách khoa

5. Phòng Từ điển Chuyên ngành và thuật ngữ

6. Phòng Từ điển Ngữ văn

7. Phòng Nghiên cứu Bách khoa toàn thư

8. Phòng Tổ chức - Hành chính

9. Phòng Quản lý khoa học và Hợp tác quốc tế

10. Phòng Ứng dụng công nghệ thông tin và Thư viện

11. Phòng Biên tập - Trị sự Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư.

Với số lượng cán bộ, viên chức, người lao động hầu như giữ nguyên kể từ ngày thành lập Viện, việc đáp ứng những nhiệm vụ mới đặt ra nhiều vấn đề về học tập, phấn đấu nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ, viên chức. Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã trình Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phê duyệt Chiến lược phát triển Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam giai đoạn 2013 - 2020, tầm nhìn đến năm 2030, trong đó xác định rõ các chỉ tiêu về phát triển nguồn nhân lực của Viện đáp ứng yêu cầu chất lượng đội ngũ của Viện trong công tác nghiên cứu khoa học; Quyết định ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam; Quy hoạch nguồn cán bộ lãnh đạo cấp Viện, cấp Phòng giai đoạn 2016 - 2021; Đề án Vị trí việc làm; Đề án tinh giản biên chế giai đoạn 2016 - 2021.

3. Nghiên cứu những vấn đề lý luận về từ điển học và bách khoa thư học

Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam có chức năng nghiên cứu những vấn đề lý luận về từ điển học và bách khoa thư học; cung cấp những luận cứ khoa học cho việc hoạch định chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về tổ chức biên soạn từ điển học và bách khoa thư; tư vấn khoa học và tham gia đào tạo phát triển nguồn nhân lực về từ điển học và bách khoa thư.

Sau khi thành lập, Viện Hàn lâm đã bàn giao cho Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam 16 đề tài khoa học do Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam trước đây đã và đang thực hiện. Sau khi tiếp nhận, lãnh đạo Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cùng với các tổ chức liên quan của Viện Hàn lâm đã tiến hành xem xét, đề xuất hướng giải quyết (Sách dẫn (Index) bộ Từ điển Bách khoa Việt Nam; Xây dựng trang Website Bách khoa toàn thư; Xây dựng phần mềm hỗ trợ biên soạn, biên tập bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam,...).

Cùng với các đề tài trên, Viện cũng thực hiện 03 đề tài cấp Bộ từ Viện Ngôn ngữ học chuyển sang (Sửa chữa bổ sung Đại từ điển Việt - Nga (giai đoạn 2) do GS.TSKH. Lý Toàn Thắng làm Chủ nhiệm; Biên soạn Từ điển tiếng Việt (cỡ trung) do PGS.TS. Phạm Hùng Việt làm Chủ nhiệm; Từ điển thuật ngữ Khoa học xã hội Việt - Lào do GS.TSKH. Lý Toàn Thắng làm Chủ nhiệm).

Với các đề tài hợp tác, Viện tiếp nhận và tiếp tục thực hiện 03 đề tài từ cơ quan chủ trì Viện Ngôn ngữ chuyển sang (Địa danh Quảng Nam do PGS.TS. Hà Quang Năng làm Chủ nhiệm; Nghiên cứu hoàn chỉnh bộ chữ, biên soạn sách phục vụ dạy và học tiếng Cadong do PGS.TS. Tạ Văn Thông làm Chủ nhiệm; Biên soạn từ điển đối chiếu Việt - Raglai, Raglai - Việt và sách Raglai thực hành do GS.TS. Nguyễn Văn Lợi làm Chủ nhiệm).

Trong hai năm đầu (2009 - 2010), Viện đã thực hiện Chương trình nghiên cứu khoa học cấp Bộ Những vấn đề về lý luận và phương pháp luận cơ bản về từ điển và bách khoa thư Việt Nam do PGS.TS. Phạm Hùng Việt làm Chủ nhiệm Chương trình, gồm các đề tài sau:

1- Một số vấn đề cơ bản về lý luận và thực tiễn biên soon các loại từ điển ở Việt Nam do PGS.TS. Lại Văn Hùng làm Chủ nhiệm.

2- Một số vấn đề cơ bản về lý luận và phương pháp luận của thế giới và Việt Nam về việc biên soạn Từ điển bách khoa do PGS.TS. Tạ Văn Thông làm Chủ nhiệm.

3- Một số vấn đề cơ bản về lý luận và phương pháp biên soạn Từ điển Ngữ văn do TS. Nguyễn Thị Thanh Nga làm Chủ nhiệm.

4- Một số vấn đề cơ bản về lý luận và phương pháp biên soạn Từ điển chuyên ngành và thuật ngữ do PGS.TS. Hà Quang Năng làm Chủ nhiệm.

5- Một số vấn đề cơ bản về lý luận và phương pháp luận về biên soạn Bách khoa thư do PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng làm Chủ nhiệm.

6- Một số vấn đề cơ bản về lý luận và thực tiễn biên soạn Bách khoa thư ở Việt Nam do PGS.TS. Phạm Văn Tình làm Chủ nhiệm.

Kết quả nghiên cứu đã cung cấp kiến thức cơ bản cho cán bộ của Viện trong việc biên soạn từ điển và nhất là hoạt động chuẩn bị cho Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam.

Giai đoạn 2011 - 2015, Viện đã thực hiện các đề tài: Biên soạn Từ điển tiếng Việt cỡ lớn do PGS.TS. Phạm Hùng Việt làm Chủ nhiệm; Biên soạn Từ điển thuật ngữ khoa học xã hội Anh - Việt do PGS.TS. Hà Quang Năng làm Chủ nhiệm; Biên soạn Từ điển thuật ngữ khoa học tự nhiên và công nghệ Anh - Việt do PGS.TS. Lại Văn Hùng làm Chủ nhiệm; Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam do PGS.TS. Tạ Văn Thông làm Chủ nhiệm; Biên soạn Từ điển pháp luật phổ thông do PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng làm Chủ nhiệm.

Viện cũng thực hiện các đề tài hợp tác với địa phương (Đề tài hợp tác với Quảng Nam: Nghiên cứu hoàn chỉnh bộ chữ dân tộc Cor, biên soạn sách dạy và học tiếng Cor; Đề tài hợp tác với Tuyên Quang từ 2013 đến 2015: Từ điển Tuyên Quang; Đề tài hợp tác với Quảng Nam 2014 - 2015: Phương ngữ Quảng Nam; Đề tài hợp tác với Ủy ban Dân tộc 2016 - 2019: Biên soạn Từ điển về lĩnh vực công tác dân tộc ở Việt Nam).

Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam không chỉ tổ chức thực hiện các đề tài nêu trên với các địa phương, bộ ngành mà còn hỗ trợ, giúp đỡ các địa phương trong việc tổ chức hội thảo khoa học, biên soạn từ điển tiếng dân tộc: Hỗ trợ tỉnh Bình Định tổ chức Hội thảo về chữ Quốc ngữ (năm 2016); Giúp đỡ tỉnh Trà Vinh tổ chức Hội thảo biên soạn từ điển song ngữ Việt - Khơ Me năm 2016 và 2017, v.v.

Đến cuối năm 2016, Viện đã hoàn thành đúng tiến độ và nghiệm thu các đề tài cấp bộ đạt kết quả từ khá trở lên. Viện đang chỉ đạo các đề tài cấp bộ 2017 - 2018 gấp rút hoàn thành, đảm bảo đúng kế hoạch và tiến độ đặt ra. Cụ thể là các đề tài:

1- Nghiên cứu xây dựng mô hình biên soạn Bách khoa thư địa phương do PGS.TS. Lại Văn Hùng làm Chủ nhiệm.

2- Bách khoa thư về từ điển và bách khoa thư ở Việt Nam do PGS.TS. Tạ Văn Thông làm Chủ nhiệm.

3- Biên soạn Từ điển bách khoa cải cách hành chính ở Việt Nam do TS. Đặng Thị Phượng làm Chủ nhiệm.

4- Biên soạn Từ điển tiếng Việt cỡ lớn (giai đoạn 4) PGS.TS. Phạm Hùng Việt làm Chủ nhiệm.

Cùng với hệ đề tài, nhiệm vụ cấp bộ nêu trên, từ năm 2012 đến nay Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cũng triển khai hệ đề tài cấp cơ sở. Hàng năm, tất cả các đề tài cấp cơ sở đều hoàn thành đúng tiến độ, được hội đồng nghiệm thu đánh giá từ loại khá trở lên, trong đó khoảng 50% đạt loại xuất sắc. Các đề tài khoa học cấp cơ sở vừa là hoạt động nghiên cứu khoa học vừa là hoạt động chuyên môn nhằm đào tạo và trang bị cho các cán bộ trẻ có được những kiến thức cơ bản về lĩnh vực từ điển và Bách khoa thư.

4. Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam với Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam

Theo chỉ đạo của Chủ tịch Viện Hàn lâm, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã, đang và sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và suốt cả quá trình thực hiện Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam.

4.1. Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam và việc xây dựng Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam

Từ tháng 9 năm 2011, Viện được giao thực hiện nhiệm vụ trọng điểm cấp bộ Xây dựng Đề án và cơ sở biên soạn Bách khoa thư Việt Nam.

Sau một thời gian nỗ lực triển khai nhiệm vụ, trong điều kiện Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam trước đây đã có bản dự thảo dự án biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tiếp thu những kết quả đã có, xây dựng đề án; chỉnh sửa, bổ sung đề án; xin ý kiến các Bộ, Ngành để hoàn thiện nội dung Đề án cho phù hợp với giai đoạn hiện nay.

Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam đã được Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trình Thủ tướng Chính phủ. Ngày 28.7.2014 Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án. Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã xác định nhiệm vụ biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam là một Chương trình trọng điểm cấp Nhà nước về khoa học và công nghệ phục vụ phát triển bền vững của đất nước. Đây là Chương trình có quy mô lớn và toàn diện, phục vụ thiết thực cho công cuộc phát triển nguồn nhân lực, đào tạo nhân tài, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh - quốc phòng, đáp ứng lòng mong đợi của nhân dân cả nước.

4.2. Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam trong việc thực hiện Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam

Sau khi Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đã phối hợp với Vụ Văn - Xã, Văn phòng Chính phủ dự thảo Quyết định thành lập Hội đồng Chỉ đạo biên soạn bách khoa toàn thư Việt Nam để trình Thủ tướng Chính phủ. Sau khi Hội đồng Chỉ đạo được thành lập, công việc tiếp theo là tham mưu, dự thảo Quyết định thành lập Ban Chủ nhiệm Đề án, quyết định bổ nhiệm các Trưởng ban biên soạn chuyên ngành (do Phó Thủ tướng, Chủ tịch Hội đồng Chỉ đạo ký); dự thảo Quyết định thành lập Văn phòng Đề án, Quyết định thành lập Ban Thư ký Đề án và quyết định bổ nhiệm các Phó Trưởng ban biên soạn chuyên ngành và các thành viên chính của các Ban.

•  Tham gia Văn phòng Đề án

Văn phòng Đề án có nhiệm vụ giúp Hội đồng Chỉ đạo, Ban Chủ nhiệm, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Ban Chủ nhiệm đề án về công tác hành chính và tài chính. TS. Vũ Ngọc Hà - Phó Viện trưởng Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã được bổ nhiệm giữ chức vụ Giám đốc Văn phòng Đề án, PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng được điều động tham gia Văn phòng Đề án.

• Tham gia Ban Thư ký Đề án

Ban Thư ký Đề án do Chủ nhiệm Đề án ký quyết định thành lập, có nhiệm vụ giúp Hội đồng Chỉ đạo, Ban Chủ nhiệm Đề án về mặt chuyên môn biên soạn bách khoa toàn thư. Trong số lãnh đạo Ban Thư ký, Viện trưởng Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, PGS.TS. Lại Văn Hùng được bổ nhiệm giữ chức Tổng Thư ký, PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng được bổ nhiệm Phó Tổng thư ký chuyên trách. Hai cán bộ của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia Ban Thư ký (TS. Đặng Thị Phượng, ThS. Phạm Thị Huyền). Cán bộ giúp việc cho Ban Thư ký cũng là cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam - ThS. Nguyễn Thủy Hồng.

• Tham gia các Ban biên soạn chuyên ngành

Trong số thành viên chính của 37 Ban biên soạn chuyên ngành, cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia vào các Ban biên soạn chuyên ngành: PGS.TS. Lại Văn Hùng được bổ nhiệm Phó Trưởng ban biên soạn chuyên ngành Văn học, PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng được bổ nhiệm Phó Trưởng ban biên soạn chuyên ngành Luật học; PGS.TS. Phạm Hùng Việt là Thư ký khoa học Ban biên soạn chuyên ngành Ngôn ngữ học - Hán Nôm, ThS. Nguyễn Thủy Hồng là Thư ký hành chính Ban biên soạn chuyên ngành Văn học.

• Cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia xây dựng các quy chế của các tổ chức thực hiện Đề án

PGS.TS Đinh Ngọc Vượng, với tư cách cán bộ của Văn phòng Đề án và là Phó Tổng thư ký chuyên trách, đã tham gia soạn thảo các quy chế của các tổ chức của Đề án (06 Quy chế).

• Cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia tập huấn xây dựng thuyết minh nhiệm vụ “Nghiên cứu, xây dựng đề cương quyển chuyên ngành” và tham gia Hội đồng xét duyệt thuyết minh

Năm đầu tiên thực hiện Đề án là năm cả 37 ban biên soạn chuyên ngành thực hiện nhiệm vụ “Nghiên cứu xây dựng Đề cương quyển chuyên ngành”. Đối với đa số các ban biên soạn chuyên ngành, đây là công việc mới mẻ, chưa hình dung được những việc cần phải làm. Cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia Ban Thư ký đã tập huấn cho các Trưởng phó Ban, Thư ký khoa học các Ban về xây dựng Bản thuyết minh. PGS.TS. Lại Văn Hùng - Tổng thư ký và PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng - Phó Tổng thư ký chuyên trách đã tập huấn cho các ban biên soạn chuyên ngành phương pháp xây dựng bản thuyết minh Nhiệm vụ. Trên cơ sở hướng dẫn tại tập huấn và tài liệu tập huấn, các Ban biên soạn chuyên ngành đã xây dựng bản thuyết minh nghiên cứu xây dựng đề cương quyển chuyên ngành.

Cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia các hội đồng xét duyệt bản Thuyết minh “Nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng đề cương quyển chuyên ngành”. Với kinh nghiệm đã từng thực hiện thí điểm nhiệm vụ này, các cán bộ của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia Ban thư ký và các nhà khoa học của Viện đã tham gia xét duyệt Thuyết minh Nhiệm vụ của các ban, đóng góp nhiều ý kiến cho việc hoàn thiện bản thuyết minh.

• Các cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã tham gia thực hiện 5 nhiệm vụ nằm trong nội dung tài liệu hướng dẫn biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam

Để thực hiện Nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng đề cương quyển chuyên ngành các ban biên soạn chuyên ngành rất cần đến Tài liệu hướng dẫn, đặc biệt các tài liệu về “Xây dựng nguyên tắc xây dựng bảng mục từ cho Bách khoa toàn thư Việt Nam”, “Xây dựng khung cấu trúc cho các quyển theo ngành, biên soạn các mục từ mẫu Bách khoa toàn thư Việt Nam”, “Quy tắc chính tả tiếng Việt cho bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam”, “Quy tắc phiên chuyển tên địa lý và tên người tiếng nước ngoài sang tiếng Việt”, “Quy tắc phiên chuyển tiếng dân tộc thiểu số sang tiếng Việt”. Hiện nay các tài liệu hướng dẫn này đã hoàn thiện, gửi đến tất cả các ban biên soạn chuyên ngành.

• Cán bộ Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia các hội đồng nghiệm thu cấp cơ sở và cấp Đề án “Nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng Đề cương quyển chuyên ngành”

Việc nghiệm thu “Nhiệm vụ Nghiên cứu xây dựng Đề cương quyển chuyên ngành” cấp cơ sở và cấp Đề án có ý nghĩa quan trọng cho việc biên soạn các mục từ của quyển chuyên ngành. Bảng mục từ quyển chuyên ngành đặc biệt quan trọng cho việc biên soạn sau này. Các cán bộ của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham gia các hội đồng nghiệm thu và đóng góp ý kiến cho các ban hoàn thiện bảng mục từ quyển chuyên ngành.

4.3. Nâng cấp Thư viện Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam phục vụ tra cứu của các nhà khoa học tham gia biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam

Khi biên soạn các mục từ, nhu cầu tra cứu tài liệu là rất lớn. Ngay khi thực hiện Nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng Đề cương quyển chuyên ngành các nhà khoa học tham gia thực hiện nhiệm vụ của các ban biên soạn chuyên ngành cũng đã đến Thư viện Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam để tra cứu tài liệu.

Có thể nói, Thư viện Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam là nơi có rất nhiều bộ bách khoa toàn thư của các nước trên thế giới. Các bộ bách khoa toàn thư này được Văn phòng Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam chuyển giao cho Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Ban Chủ nhiệm Đề án cũng đã bổ sung thêm nhiều tài liệu, bằng bản in giấy và đĩa DVD các bộ Bách khoa toàn thư mới xuất bản ở các nước. Đặc biệt phải kể tới bộ Đại Bách khoa toàn thư Nga (mới xuất bản, 35 tập) đã được bổ sung kịp thời.

Thư viện Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã được nâng cấp (kho sách, máy tính, phòng đọc) sẵn sàng phục vụ nhu cầu tra cứu, tham khảo tài liệu của các nhà khoa học tham gia biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam. Hy vọng các nhà khoa học sẽ hài lòng khi đến Thư viện Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam để tra cứu, tham khảo tài liệu với sự giúp đỡ nhiệt tình, có trách nhiệm và có nghiệp vụ của Thư viện.

Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã thực hiện tốt nhiệm vụ xây dựng Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam, tham gia vào các công việc triển khai thực hiện Đề án. Viện cũng sẽ tích cực tham gia tư vấn nghiệp vụ cho việc biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam và việc biên tập sau này.

5. Công tác đào tạo cán bộ của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam

Việc đào tạo cán bộ được tiến hành thường xuyên nhằm đáp ứng chức năng, nhiệm vụ và yêu cầu đặt ra của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Khi mới thành lập, nhận thức rõ sự hụt hẫng về đội ngũ cán bộ kế cận, 10 năm qua Viện đã tập trung mạnh cho công tác đào tạo cán bộ trẻ. Với đặc thù của cơ quan nghiên cứu khoa học đa số là cán bộ trẻ, đang trong giai đoạn vừa học tập nâng cao trình độ, vừa tiếp cận với lĩnh vực công tác mới về từ điển học và bách khoa thư nên Viện đã tập trung mạnh vào công tác đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn và ngoại ngữ cho cán bộ. Đến nay, hầu hết cán bộ nghiên cứu trẻ của Viện đều có trình độ từ thạc sĩ trở lên, ngoài số cán bộ cao tuổi có trình độ chuyên môn cao (Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nghiên cứu viên cao cấp), 8 cán bộ trẻ đã bảo vệ luận án tiến sĩ và 10 người đang học nghiên cứu sinh.

Các cán bộ của Viện còn được Viện tạo điều kiện trong đào tạo thực tiễn thông qua đề tài khoa học các cấp. Các nhà khoa học có chuyên môn tốt, có kinh nghiệm nghiên cứu khoa học lâu năm của Viện đã đứng ra làm chủ nhiệm đề tài khoa học, tổ chức cho các nhà khoa học trẻ tham gia vào các đề tài cấp Bộ, cấp Cơ sở và các hệ đề tài khác. Qua thực tiễn của những hoạt động nghiên cứu khoa học, các cán bộ trẻ của Viện đã dần dần tích lũy kinh nghiệm nghiên cứu, phát triển chuyên môn và bước đầu đã có các hoạt động khoa học độc lập.

Cán bộ, viên chức của Viện được tham gia đào tạo bồi dưỡng chứng chỉ nghiệp vụ, bồi dưỡng chuyên viên chính, tham gia các khóa đào tạo Trung cấp, Cao cấp Lý luận chính trị, các lớp học về nghiên cứu liên ngành khoa học xã hội...

Viện cũng chú trọng đào tạo qua việc mở các lớp dạy chữ Hán, dạy tiếng Anh; thành lập các Câu lạc bộ tiếng Anh, Câu lạc bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam,… là môi trường sinh hoạt khoa học cần thiết để học hỏi, nghiên cứu chuyên sâu.

Nhìn chung, trình độ cán bộ của Viện được nâng lên một cách rõ rệt. Từ chỗ cán bộ trẻ còn chưa có kinh nghiệm trong nghiên cứu và biên soạn từ điển học và bách khoa thư, đến nay đa phần đã có thể vững vàng trong việc nghiên cứu độc lập và nghiên cứu theo nhóm; các cán bộ của Viện trước đây không đủ tiêu chuẩn để bổ nhiệm lãnh đạo cấp phòng, cấp Viện cho đến nay hầu hết cán bộ trẻ đã đủ tiêu chuẩn bổ nhiệm công tác quản lý cấp phòng, một số đủ điều kiện bổ nhiệm quản lý cấp Viện.

6. Hợp tác quốc tế

Xác định rõ vai trò là một cơ quan nghiên cứu chuyên ngành đặc thù, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã có các hoạt động mở rộng hợp tác quốc tế một cách tích cực, mạnh mẽ, chính các hoạt động này đã góp phần mở rộng tính chất công việc và nâng cao trình độ chuyên môn của các cán bộ. Có thể nói, trong 10 năm qua, hợp tác quốc tế là lĩnh vực đã có được những thành tích đáng ghi nhận.

Về hoạt động khoa học, các cán bộ của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã có sự tham gia tiến hành cùng một số các nhà khoa học nước ngoài trong những đề tài nghiên cứu, biên soạn cụ thể, tiêu biểu như:

Đề tài hợp tác với Viện Hàn lâm Cộng hòa Liên bang Nga: Sửa chữa, bổ sung Đại từ điển Việt - Nga do GS.TSKH. Lý Toàn Thắng làm Chủ nhiệm (2010 - 2014).

Đề tài thuộc chương trình hợp tác giữa Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam với Viện Khoa học xã hội Lào: Biên soạn Từ điển Khoa học xã hội Việt - Lào do GS.TSKH. Lý Toàn Thắng làm Chủ nhiệm (2011 - 2013) đã được phía Lào xuất bản.

Đề tài nằm trong chương trình hợp tác nghiên cứu khoa học (với sự tài trợ của Quỹ Khoa học xã hội nhân văn Nga) giữa Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Hàn lâm khoa học Nga và Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam: Điền dã thu thập từ vựng các ngôn ngữ tiêu vong: Tiếng Laha và tiếng Nùng Vẻn (thuộc nhóm các ngôn ngữ KaDai ở Việt Nam) do nhà khoa học Nga Irina Samarina và PGS.TS. Nguyễn Hữu Hoành đồng Chủ nhiệm.

Đề tài Biên soạn Từ điển thuật ngữ khoa học xã hội Nga - Việt cũng là đề tài nằm trong chương trình hợp tác nghiên cứu khoa học (với sự tài trợ của Quỹ Khoa học xã hội nhân văn Nga) giữa Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Hàn lâm khoa học Nga và Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cử 01 cán bộ (GS.TSKH. Lý Toàn Thắng) tham gia đề tài này.

Bên cạnh việc hợp tác quốc tế trong thực hiện các đề tài khoa học, dưới sự chỉ đạo của Viện Hàn lâm, hàng năm Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam còn cử các nhà khoa học đến các quốc gia có bề dày lịch sử trong lĩnh vực nghiên cứu và biên soạn từ điển và bách khoa thư trên thế giới nhằm trao đổi học thuật, học hỏi kinh nghiệm chuyên môn. Một số các nhà khoa học, các tổ chức khoa học của nước ngoài cũng thường xuyên liên hệ và đến Viện trao đổi kinh nghiệm, thuyết trình khoa học. Các hoạt động hợp tác quốc tế này đã giúp cho các nhà khoa học trong Viện nâng cao trình độ chuyên môn, có được cái nhìn toàn cảnh về thực trạng nghiên cứu và biên soạn từ điển và bách khoa thư trên thế giới. Có thể khẳng định, các chương trình hợp quốc tế của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã được triển khai một cách tích cực, hiệu quả, góp phần khẳng định vị thế khoa học của Viện.

7. Hoạt động của tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư

Kể từ khi được thành lập năm 2009 cho đến nay, tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư đã có những đóng góp tích cực cho hoạt động khoa học của Viện. Tạp chí là nơi công bố các kết quả nghiên cứu khoa học của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam nói riêng và của ngành từ điển và bách khoa thư ở nước ta nói chung. Các bài báo khoa học có chất lượng chuyên môn tốt của các cán bộ trong và ngoài viện đã được đăng tải trên các số của tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư (phát hành 6 số/năm). Về cơ bản, nội dung tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư tập trung chủ yếu vào các vấn đề từ điển học và Bách khoa thư học.

 Đối với những vấn đề về từ điển học, tạp chí đăng những bài nghiên cứu trao đổi về lý luận từ điển học, các nguyên lý, nguyên tắc và phương pháp cơ bản trong việc biên soạn và xuất bản các loại hình từ điển phục vụ cho nhu cầu tìm hiểu, học tập, nghiên cứu của đông đảo bạn đọc, đánh giá các loại hình từ điển trên thế giới và Việt Nam; xu hướng của từ điển học thế giới; vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác xây dựng ngân hàng dữ liệu và hỗ trợ biên soạn các loại từ điển,...

Đối với những vấn đề bách khoa thư học, Tạp chí đăng những bài nghiên cứu trao đổi về loại hình từ điển tri thức, các công trình bách khoa (từ điển bách khoa các loại, bách khoa toàn thư,…); lịch sử ra đời và phát triển của bách khoa toàn thư trên thế giới; những vấn đề lý luận và phương pháp luận biên soạn các công trình bách khoa; các nguyên tắc và cách thức biên soạn; việc ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác xây dựng ngân hàng dữ liệu và hỗ trợ biên soạn Bách khoa toàn thư; giới thiệu các vấn đề liên quan đến Đề án biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam.

Ngoài ra, tạp chí còn đăng những thông tin về các hoạt động liên quan và thành tựu mới của giới Từ điển học, Bách khoa thư học thế giới và Việt Nam; các hoạt động liên ngành; thông tin tư liệu, sách, công trình mới; giới thiệu các tri thức bách khoa mang tính thời sự và có ý nghĩa trọng điểm,...

Có thể nói, trong những năm qua, tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư đã thực hiện tốt chức năng nhiệm vụ đặt ra, khẳng định vị thế của một tạp chí chuyên ngành, đóng góp về mặt chuyên môn trong việc công bố các công trình, bài báo khoa học về lĩnh vực từ điển học và bách khoa thư. Chính từ vai trò đó, tạp chí góp phần quan trọng trong sự phát triển của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam.

8. Hoạt động của tổ chức Đảng, đoàn thể

Chi bộ Đảng của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam có 25 đảng viên, trong đó có 20 đảng viên chính thức, 05 đảng viên dự bị. Các đảng viên trong Chi bộ đều có lập trường chính trị vững vàng, không dao động hoặc có biểu hiện dao động về chính trị, đạo đức, lối sống. Chi bộ đã và đang khẳng định vai trò lãnh đạo toàn diện các mặt công tác tại Viện.

Chi bộ rất quan tâm đến công tác phát triển đảng. Từ năm 2013 đến nay, công tác phát triển đảng của Chi bộ phát triển rất tốt, bình quân hàng năm phát triển được từ 02 - 04 đảng viên mới. Chi bộ thực hiện tốt nghiệp vụ công tác Đảng hàng năm, nhiều năm liên tục Chi bộ được Đảng bộ Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam công nhận là Chi bộ đảng trong sạch vững mạnh.

Bên cạnh việc thực hiện tốt vai trò của tổ chức Đảng, Chi bộ còn thực hiện tốt vai trò lãnh đạo, chỉ đạo các tổ chức đoàn thể. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chi bộ, Công đoàn Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã tổ chức thành công Đại hội nhiệm kỳ 2015 - 2020. Các đoàn viên công đoàn đều phát huy tốt vai trò cá nhân trong xây dựng tập thể vững mạnh.

Công đoàn Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã thực hiện tốt vai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người lao động ở cơ quan. Chỉ đạo Ban Thanh tra nhân dân thực hiện tốt nhiệm vụ kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chế độ, chính sách đối với người lao động.

Công đoàn dưới sự chỉ đạo của Chi bộ đã thực hiện tốt việc “Học tập và làm theo tấm gương, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”, gắn với cuộc vận động xây dựng người cán bộ “Trung thành, sáng tạo, tận tụy, gương mẫu”. Công đoàn thường xuyên chăm lo, chia sẻ, hỗ trợ, động viên công đoàn viên trong công tác cũng như cuộc sống. Các hoạt động “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, “Vì người nghèo”,… đã được công đoàn viên hưởng ứng nhiệt tình. Công đoàn đã động viên cán bộ trẻ khắc phục khó khăn để tự học tập, nâng cao trình độ chuyên môn. Đặc biệt, nhiều chị em đăng ký thực hiện tốt phong trào “Giỏi việc nước, đảm việc nhà” và được Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ghi nhận, biểu dương.

Các phong trào văn nghệ, thể thao, do công đoàn tổ chức đã có sự tham gia tích cực của các công đoàn viên không chỉ ở Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam mà cả ở Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Từ kết quả hoạt động đó, nhiều năm Công đoàn Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam được Công đoàn Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Công đoàn Viên chức Việt Nam tặng bằng khen.

Cùng với kết quả rất tốt của Chi bộ và Công đoàn, hoạt động của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cũng có khởi sắc. Các đoàn viên thanh niên không chỉ tổ chức tốt các hoạt động tại Viện, mà còn tham gia tích cực các hoạt động do Đoàn TNCS Hồ Chí Minh Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức. Một trong những hoạt động khá hiệu quả là Chi đoàn tham gia tích cực hội thảo Các nhà Từ điển học và bách khoa thư trẻ hàng năm. Từ năm 2015 đến nay, dưới sự tư vấn, giúp đỡ của Hội đồng Khoa học và các chuyên gia của Viện, nhiều đoàn viên thanh niên đã và đang khẳng định sự trưởng thành trong nghiên cứu và biên soạn.

Từ những hoạt động có hiệu quả của tổ chức Đoàn Thanh niên cả về chính trị và chuyên môn, nhiều đoàn viên xuất sắc đã được Chi bộ lựa chọn và phát triển Đảng.

9. Thi đua khen thưởng

Chi ủy, Lãnh đạo Viện, Ban chấp hành Công đoàn, Chi đoàn và tập thể cán bộ, viên chức, người lao động của Viện luôn quan tâm, hưởng ứng phong trào thi đua. Hàng năm đã có nhiều cá nhân đạt danh hiệu Chiến sĩ Thi đua cấp cơ sở, Chiến sĩ thi đua cấp Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, hầu như 100% đạt danh hiệu Lao động Tiên tiến.

 Tập thể cán bộ, viên chức và người lao động Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam đã được Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tặng Cờ thu đua Viện Khoa học xã hội Việt Nam (năm 2011), Bằng khen của Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2012, 2017), Tập thể lao động xuất sắc (2012, 2017), v.v.

10. Kinh nghiệm và bài học

Qua 10 năm xây dựng và phát triển chúng ta có thể rút ra được một số kinh nghiệm và bài học sau:

Một là, sự đoàn kết, nhất trí của toàn cơ quan là yếu tố quan trọng nhất cho sự ổn định và phát triển; Sự đoàn kết, nhất trí, tất cả vì sự nghiệp chung, đặt lợi ích phát triển cơ quan lên trên hết từ phía Chi bộ, Lãnh đạo Viện, Công đoàn, Đoàn thanh niên,...

Hai là, chú trọng đào tạo, nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ, viên chức, người lao động: trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, trình độ ngoại ngữ đáp ứng đòi hỏi của công việc.

Ba là, việc thực hiện các nhiệm vụ, đề tài khoa học một cách nghiêm túc, có kết quả tốt nhất. Thu hút cán bộ trẻ tham gia nghiên cứu khoa học với sự giúp đỡ của các cán bộ có trình độ chuyên môn cao để cán bộ trẻ dần dần có thể độc lập nghiên cứu, biên soạn các công trình từ điển và bách khoa thư.

Bốn là, tăng cường hợp tác với các địa phương, bộ, ngành trong việc biên soạn các công trình từ điển, từ điển bách khoa, bách khoa thư địa phương, từ điển thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước của các bộ, ngành.

Năm là, đẩy mạnh hợp tác quốc tế, học hỏi và hợp tác với các nhà khoa học, các cơ quan, tổ chức trong lĩnh vực từ điển học và bách khoa thư học ở các nước tiên tiến,…

 

 

CHÚ THÍCH

1 Vừa qua, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức Chương trình Vinh quang Việt Nam lần thứ 14 với chủ đề “Vinh quang Việt Nam - Dấu ấn những công trình”. Chương trình tôn vinh những tập thể, cá nhân điển hình tiên tiến, có đóng góp quan trọng vào sự phát triển của đất nước trong suốt hơn 70 năm qua. Trong số các công trình được vinh danh lần này có bộ Từ điển Bách khoa Việt Nam (4 tập) và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã giao cho đại diện Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tham dự Chương trình và nhận giải thưởng.