Nguyên tắc lập bảng mục từ cho bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam

08/06/2018
Mục từ bách khoa toàn thư Việt Nam là một chủ đề tri thức độc lập, một khái niệm hoàn chỉnh, gồm có đầu mục từ và nội dung mục từ. Đầu mục từ là một từ hoặc cụm từ được lựa chọn theo những tiêu chí, nguyên tắc nhất định. Nội dung mục từ gồm có hệ thống các thông tin, được sắp xếp theo trật tự thống nhất và được biên soạn theo đúng nguyên tắc, thể lệ, và các quy tắc biên soạn.

      Bảng mục từ là hệ thống các mục từ sắp xếp theo cấu trúc và trật tự nhất định. Nguyên tắc xây dựng bảng mục từ gồm những nội dung sau:

1. Nguyên tắc về tính cần yếu

      Nguyên tắc cần yếu là những quy định về cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô của Bách khoa toàn thư Việt Nam cần thiết và hợp lý, để có hệ thống mục từ cũng như hệ thống thông tin của mục từ một cách đầy đủ nhất. Tính cần yếu gồm những nội dung sau:

      - Tính cần yếu xuất phát từ việc xem xét đối tượng sử dụng của Bách khoa toàn thư Việt Nam để tiến hành xây dựng cấu trúc vĩ mô, tức là lập bảng mục từ.

      - Tính cần yếu thể hiện ở việc xây dựng cấu trúc vi mô của Bách khoa toàn thư Việt Nam để đáp ứng yêu cầu trong biên soạn, biên tập và nhu cầu của đối tượng sử dụng. Cấu trúc vi mô của Bách khoa toàn thư Việt Nam gồm những thông tin nào, cách sắp xếp hệ thống thông tin như thế nào trong từng loại hình mục từ.

      Toàn thế giới đang hướng đến cuộc cách mạng khoa học lần thứ 4. Lập bảng mục từ, biên soạn mục từ Bách khoa toàn thư Việt Nam phải tính đến tính cần yếu trong việc kết nối, liên thông tri thức một cách toàn diện giữa các ngành và các chuyên ngành.

2. Nguyên tắc về tính toàn diện

      Tính toàn diện của Bách khoa toàn thư Việt Nam thể hiện ở những điểm sau đây:

      + Mục từ được lựa chọn đưa vào Bách khoa toàn thư Việt Nam phải là những tri thức cơ bản nhất.

      + Mục từ lựa chọn đưa vào Bách khoa toàn thư Việt Nam phải là những tri thức mang tính khái quát, đại diện và có cơ cấu hoàn chỉnh, trọn vẹn.

      Tính toàn diện là nguyên tắc phổ quát, đặc trưng của bách khoa toàn thư. Mục từ, nội dung mục từ của Bách khoa toàn thư Việt Nam vừa phải mang tính chuyên sâu, vừa phải cơ bản, vừa phải mang tính đại diện trong tất cả các ngành và các lĩnh vực.

3. Nguyên tắc về tính chính xác, thống nhất

      Bách khoa toàn thư là công trình tra cứu và học tập, cung cấp thông tin cho độc giả muốn tìm hiểu về các ngành và các lĩnh vực. Bách khoa toàn thư Việt Nam là công trình khoa học, tổng hợp tri thức của Việt Nam và thế giới. Chính vì tầm quan trọng đó, nên khi xây dựng bảng mục từ nguyên tắc về tính chính xác và thống nhất được đặt lên hàng đầu.

3.1. Tính chính xác và thống nhất về tư liệu

      Tính chính xác của tư liệu căn cứ vào:

      + Mục từ phải được thu thập từ những nguồn chính thống thì mới đảm bảo tính chính xác. Nguồn tư liệu chính thống gồm có:

      Tư liệu giấy đã được phát hành theo đúng quy định: các công trình tra cứu (từ điển, bách khoa thư), sách, báo, tạp chí, v.v.

      Tư liệu online: từ những trang website chính thống.

      + Quá trình sử dụng tư liệu: Bách khoa toàn thư Việt Nam là công trình tập thể, huy động trí tuệ của các nhà khoa học trong nước. Biên soạn các quyển trong bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam phải được thực hiện theo một quy trình biên soạn, qua nhiều công đoạn, số lượng người tham gia thực hiện lớn. Quá trình sử dụng tư liệu, qua các công đoạn khác nhau đòi hỏi độ chính xác và thống nhất giữa các công đoạn và toàn bộ các quy trình thực hiện.

3.2. Tính chính xác và thống nhất về thuật ngữ

      Thuật ngữ là một trong những loại mục từ chiếm số lượng khá lớn trong bảng mục từ của các quyển chuyên ngành của bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam. Theo khảo sát của Kiểm kê từ điển học Việt Nam từ năm 1651 đến 2005 có đến 330 cuốn từ điển thuật ngữ. Đây cũng chính là các nguồn thuật ngữ có thể tạm coi là chính thống. Nhưng thực tế, số lượng thuật ngữ thay đổi và tăng theo sự phát triển của các ngành khoa học kỹ thuật. Trong tiếng Việt hiện nay, dù nhiều thuật ngữ đã được Việt hoá, nhưng trong thực tế có thuật ngữ vẫn phải dùng nương theo cách phiên từ tiếng Anh, tiếng Pháp, Hán Việt. Việc phiên chuyển thuật ngữ chuyên ngành vẫn chưa được giải quyết thấu đáo. Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam trước đây đã có công trình "Xây dựng kho thuật ngữ chuẩn quốc gia", nhưng thực tế đây cũng mới chỉ dừng lại ở đề tài nghiên cứu, chưa được thẩm định và phát hành. Vấn đề một thuật ngữ sẽ xuất hiện tại các ngành khác nhau, với những cách viết khác nhau trong bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

      Có thể khẳng định, chuẩn hoá thuật ngữ là một trong những nội dung quan trọng góp phần thực hiện nguyên tắc tính chuẩn xác và thống nhất trong lập bảng mục từ Bách khoa toàn thư Việt Nam.

3.3. Tính chính xác và thống nhất về tên riêng

      Tên riêng là một chủ đề quan trọng để hình thành hệ thống mục từ của Bách khoa toàn thư Việt Nam. Mỗi tên riêng sẽ là một mục từ.

      Tên riêng gồm có:

      - Tên riêng tiếng Việt.

      - Tên riêng tiếng nước ngoài.

      - Tên riêng tiếng các dân tộc thiểu số.

      Sự không thống nhất của tên riêng có thể xảy ra những trường hợp sau:

      Thứ nhất, tên riêng chỉ người thì sử dụng tên khai sinh hay tên tự, tên bút danh, tên thường dùng. Trong trường hợp này, một tên riêng sẽ có nhiều tên khác nhau, vấn đề tên riêng nào trở thành mục từ trong Bách khoa toàn thư Việt Nam phải được thống nhất và chính xác trong tất cả các quyển bách khoa toàn thư.

      Thứ hai, tên riêng tiếng nước ngoài. Vấn đề chính xác và thống nhất tên riêng tiếng nước ngoài trong Bách khoa toàn thư Việt Nam là một nội dung quan trọng. Tính trước được vấn đề này, Ban Chủ nhiệm Đề án đã giao cho Ban thư ký Đề án thực hiện nhiệm vụ "Xây dựng quy tắc phiên chuyển tiếng nước ngoài sang tiếng Việt", đây sẽ là công cụ hữu hiệu thực hiện chuẩn xác và thống nhất tên riêng tiếng nước ngoài trong Bách khoa toàn thư Việt Nam.

      Thứ ba, tên riêng tiếng các dân tộc thiểu số. Cũng giống như tên riêng tiếng tiếng nước ngoài, tên riêng tiếng các dân tộc thiểu số cũng cần được chuẩn hoá, chính xác và thống nhất trong tất cả các quyển của bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam.

4. Nguyên tắc về tính chuẩn mực, ngắn gọn - cô đúc

      Bách khoa toàn thư là sách học tập, tra cứu, cung cấp thông tin mang tính quyền uy. Tính chuẩn mực là yếu tố thể hiện tính quyền uy của Bách khoa toàn thư Việt Nam. Tính chuẩn mực của Bách khoa toàn thư Việt Nam gồm:

      - Chuẩn mực thể hiện ở việc triển khai thực hiện đúng theo cấu trúc vĩ mô của Bách khoa toàn thư Việt Nam.

­       Chuẩn mực ở việc triển khai thực hiện theo đúng cấu trúc vi mô của Bách khoa toàn thư Việt Nam.

      - Hệ thống mục từ phải là những tri thức mang cấu trúc khoa học, chuẩn mực, đồng cấp. Mục từ phải đảm bảo sự cân đối giữa các ngành, tránh tình trạng mục từ ngành này chuyên sâu cấp độ 3, mục từ ngành khác lại chuyên sâu cấp độ 2, v.v.

      - Bách khoa toàn thư Việt Nam có một chức năng quan trọng là chuẩn hoá ngôn ngữ, nên ngôn ngữ sử dụng đặt tên cho mục từ phải chuẩn mực, trong sáng, ngắn gọn, súc tích, không thể và không nên quá dài.

      Tính chuẩn mực của ngôn ngữ còn thể hiện ở việc tuân thủ các quy tắc chính tả, quy tắc phiên chuyển tên riêng tiếng nước ngoài sang tiếng Việt và quy tắc phiên chuyển tiếng các dân tộc thiểu số sang tiếng Việt.

5. Nguyên tắc về tính dân tộc

      Bách khoa toàn thư Việt Nam là công trình tổng hợp văn minh, văn hiến, văn hoá, khoa học, trí tuệ Việt Nam nên đương nhiên tính dân tộc cần được coi trọng, ở mức cao nhất, có thể. Tính dân tộc của bảng mục từ được thể hiện ở những nội dung sau:

      - Xây dựng hệ thống thuật ngữ, khái niệm, từ ngữ nên sử dụng tối đa yếu tố thuần Việt. Chỉ dùng các thuật ngữ, khái niệm, từ ngữ, sử dụng yếu tố Hán Việt và mượn các thuật ngữ Âu - Mỹ khi không thể sử dụng được từ tiếng Việt.

      - Các mục từ đưa vào Bách khoa toàn thư Việt Nam thì tỉ lệ mục từ về Việt Nam phải lớn hơn tỉ lệ mục từ của thế giới. Một trong những mục đích của Bách khoa toàn thư Việt Nam là giới thiệu tri thức của Việt Nam ra thế giới.

6. Nguyên tắc về tính quốc tế

      - Bách khoa toàn thư Việt Nam là công trình tra cứu giới thiệu các tri thức của Việt Nam và thế giới, tính quốc tế là một trong những nguyên tắc không thể không tính đến.

­       Hệ thống thuật ngữ, khái niệm, từ ngữ sử dụng để trở thành đầu mục từ phải bao quát những tri thức của nhân loại.

      - Dùng các thuật ngữ, khái niệm, từ ngữ có tính liên thông với khu vực và thế giới.

      - Tham khảo kinh nghiệm, mô hình biên soạn, phương pháp biên soạn bảng mục từ của một số bách khoa toàn thư hiện đại của nước ngoài.

7. Nguyên tắc về tính cập nhật

      Những mục từ đưa vào Bách khoa toàn thư Việt Nam phải mang tính kịp thời, đảm bảo cho độc giả tiếp cận được các tri thức mới nhất, mang tính thời sự.

      Ngày nay, trong thời đại công nghệ thông tin, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, những mục từ đưa vào Bách khoa toàn thư Việt Nam phải được cập nhật thường xuyên, không lỗi thời, lạc hậu hoặc thiếu cơ sở khoa học.

      Đối với Bách khoa toàn thư Việt Nam mục từ cập nhật là vô cùng quan trọng, song đồng thời cũng phải sàng lọc, cân nhắc kỹ lưỡng, bởi vì nhiều khi mới chưa chắc đã chuẩn.

      Thời gian biên soạn bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam dự kiến khoảng 5 đến 10 năm. Quá trình biên soạn 37 quyển bách khoa toàn thư, từ khâu lập Đề cương biên soạn bảng mục từ đến khâu biên soạn, biên tập, rồi đọc duyệt bản thảo là một khoảng thời gian tương đối dài. Việc cập nhật những tri thức mới xuất hiện, để đưa vào bảng mục từ và nội dung mục từ là một trong những phần việc cần phải tính đến trong suốt quá trình triển khai thực hiện công trình.

      Tiếp theo, khi Bách khoa toàn thư Việt Nam

      đã được biên soạn xong cũng nên tính đến chế độ cập nhật, bổ sung hàng năm theo cách làm niên giám của hầu hết các bộ bách khoa toàn thư trên thế giới. Muốn thực hiện được nội dung này phải xây dựng kế hoạch tổ chức thực hiện một cách chi tiết, cụ thể.

8. Nguyên tắc về tính hiện đại

      Các mục từ đưa vào Bách khoa toàn thư Việt Nam có mảng tri thức quan trọng là những tri thức hiện đại, phù hợp với xã hội đương đại.

      Tính hiện đại trước hết ở việc xây dựng hệ thống mục từ phải là hệ thống thể hiện được các tri thức hiện đại, trong đó hệ thống các khái niệm, thuật ngữ, v.v. lựa chọn trở thành đầu mục từ rất nên được xem trọng.

      Tư liệu sử dụng để lập bảng mục từ phải là những tri thức cập nhật mới nhất về các lĩnh vực, các ngành khoa học.

      Mặt khác, tính hiện đại còn là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình biên soạn nội dung mục từ của Bách khoa toàn thư Việt Nam, đảm bảo cung cấp những thông tin khoa học mới nhất, dưới ánh sáng của khoa học hiện đại.

Kết luận

      Bách khoa toàn thư là công trình để học tập, tra cứu mang tính quyền uy, khẳng định vị thế của một kho tàng tri thức quốc gia. Các nguyên tắc xây dựng bảng mục từ cho từng quyển chuyên ngành và cho cả bộ Bách khoa toàn thư Việt Nam được nêu ra đều dựa trên quan điểm nêu trên. Nguyên tắc về tính chính xác và thống nhất là để đảm bảo sự đúng đắn, không sai lệch; nguyên tắc về tính toàn diện là để đảm bảo công trình được hoàn thiện, không thiếu sót; nguyên tắc về tính cập nhật là để đảm bảo kịp thời, không lạc hậu; nguyên tắc về tính hiện đại là đảm bảo công trình mang đậm dấu ấn thời đại; nguyên tắc về tính chuẩn mực là để đảm bảo sự nghiêm túc, cẩn trọng, không thiên lệch; nguyên tắc về tính dân tộc là để đảm bảo "màu cờ sắc áo", bản sắc khoa học Việt Nam; nguyên tắc về tính quốc tế là để đảm bảo tinh thần sẵn sàng hội nhập cao của Việt Nam với thế giới; nguyên tắc về tính cần yếu là để đáp ứng yêu cầu cần thiết nhất về mặt lựa chọn mục từ thiết thực, hữu ích và cả về nội dung biên soạn sau này, đồng thời cũng đáp ứng nhu cầu học tập và tra cứu của đông đảo công chúng.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam (GS.TS. Hà Học Trạc), Lịch sử - lý luận và thực tiễn biên soạn bách khoa toàn thư, NXB. Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2004.

[2] Lại Văn Hùng (chủ nhiệm), Kinh nghiệm biên soạn bách khoa toàn thư của một số nước trên thế giới và bài học cho Việt Nam, Đề tài cấp Bộ 2015 - 2016.

 

 

ABSTRACT

Principles of building Entry List for the Encyclopedia of Vietnam is one of basic contents, which are fundament and basis for the compilation process of the Encyclopedia of Vietnam. In this article, it is discussed about these principles, such as accuracy; comprehension; up-to-date; modern; unity; standard; neccessity; etc.

 

Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư, số 1 (51) Tháng 1.2018

ĐẶNG THỊ PHƯỢNG

TS. Đặng Thị Phượng