Nội dung và vị trí của văn học Nga trong Bách khoa thư văn học

15/12/2017
Đỗ Hải Phong – PGS.TS Ngữ văn, Trường Đại học sư phạm Hà Nội; Email: dhaiphong@gmail.com.

Văn học Nga là một trong những nền văn học vĩ đại của nhân loại. Bắt đầu từ thế kỷ 19, văn học Nga ảnh hưởng đến văn học toàn thế giới trong cả lĩnh vực sáng tác lẫn lý luận phê bình. Qua thế kỷ 20, bước sang thế kỷ 21, trước tác của nhiều nhà văn, nhà lý luận phê bình Nga vẫn tiếp tục ảnh hưởng lớn đến văn học thế giới trong đó có Việt Nam.

Văn học Nga cần phải có một vị trí quan trọng trong Bách khoa thư Văn học trước hết bởi tầm quan trọng của nó trong lịch sử và tiến trình hiện đại hóa văn học nhân loại:

- Văn học Nga là một nền văn học có một số lượng lớn những tác gia hàng đầu trong lịch sử văn học nhân loại. Đó là nền văn học có những nhà văn, nhà thơ vĩ đại như Pushkin, Gogol, Lermontov, Turgenev, Saltykov-Shedrin, Chutchev, Nekrasov, Ostrovskij, Dostoivskij, L. Tolstoj, Chekhov, Blok, M. Gorkij, Bunin, Esenin, Maiakovskij, Sholokhov, Bulgakov, Platonov, Akhmatova, Tsvetaieva, Pasternak, Nabokov, Solzhernitsyn, Brodskij…

Văn học Nga có một số lượng lớn những tác phẩm được liệt vào hàng kiệt tác của văn học nhân loại: từ “Lời ca về đạo hành binh Igor”, “Evegeni Onegin”, “Con gái viên đại úy”, “Những linh hồn chết”, “Quan thanh tra”, “Truyện Peterburg”, “Nhân vật trong thời đại lịch sử”, “Cha và con”, “Lịch sử một thành phố”, “Tội ác và hình phạt”, “Anh em nhà Karamazov”, “Chiến tranh và hòa bình”, “Anna Karanina”, “Phục sinh”, “Ai sung sướng trên đất Nga”, những truyện ngắn và bốn vở kịch kiệt tác của Chekhov, truyện ngắn của Kuprin, Gorkij, “Cánh buồm đỏ thắm” của Grin, “Những lối đi dưới hàng cây sẫm tối” của Bunin… cho đến “Sông Đông êm đềm”, “Nghệ nhân và Margarita”, “Bác sĩ Zhivago”…

Văn học Nga có những nhà lý luận nghệ thuật, những nhà mĩ học danh tiếng như Belinskij, Veselovskij, Soloviov, Shestov, Berdiaev, Propp, Tomashevskij, Shklovskij, Tuniannov, Zhirmunskij, Vinogradov, Bakhtin, Losev, Lotman, Uspenskij, Gasparov, Likhachov…

Ngoài nền văn học hiện thực vĩ đại thế kỷ 19, văn học Nga còn tham gia đặt nền móng cho những trào lưu văn nghệ tiền phong chủ nghĩa như chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa ấn tượng, chủ nghĩa vị lai, chủ nghĩa hình tượng, chủ nghĩa đỉnh cao,… Không chỉ tham gia hình thành nền móng văn học hiện đại chủ nghĩa, văn học Nga còn có những đại diện xuất sắc góp phần hình thành mĩ học hậu hiện đại trong sáng tác và lý luận phê bình.

Ngoài lý thuyết về chủ nghĩa hiện thực, lý thuyết về loại và thể trong văn chương của Belinskij từ nửa đầu thế kỷ 19, những trường phái mĩ học, nghiên cứu lý luận phê bình của văn học Nga cuối thế kỷ 19 - nửa đầu thế kỷ 20 đã và đang ảnh hưởng không nhỏ đến văn học thế giới như thi pháp học lịch sử, trường phái lịch sử văn hóa, trường phái hình thức, hình thái học văn chương, trường phái cấu trúc, hậu cấu trúc Tartus-Moskva, mĩ học huyền thoại Losev-Meletinskij, mỹ học carnaval, lý thuyết đối thoại và triết học hành vi của Bakhtin…

Lý do thứ hai đòi hỏi văn học Nga phải có một vị trí quan trọng trong Bách khoa thư Văn học là nhu cầu tra cứu những tri thức về văn học Nga và lý thuyết nghiên cứu văn học Nga rất lớn bởi văn học Nga từng rất gần gũi, thường xuyên được trích dẫn trong sách báo văn học, văn hóa cũng như thời sự chính trị trong và ngoài nước trong cả một giai đoạn lịch sử trước đây từ khi nhen nhóm những ánh sáng đầu tiên của cách mạng vô sản, trải qua thời chiến tranh lạnh, cho đến thời sự văn hóa chính trị quốc tế ngày hôm nay. Tác phẩm văn học Nga trăn trở với những vấn đề căn bản của đời sống nhân loại, với những tìm tòi sâu sắc về tư tưởng nhân văn thường được đưa ra minh chứng cho những cuộc đấu tranh tư tưởng lớn; nhiều khuynh hướng lý thuyết nghiên cứu văn học Nga gây nên những cuộc bút chiến gay gắt về phương pháp luận nghiên cứu văn học, văn hóa. Có những cuộc tranh luận vẫn chưa dứt cho đến ngày hôm nay. Kinh nghiệm xây dựng nền tảng phương pháp luận mác xít trước đây từng ảnh hưởng lớn đến Việt Nam, ngày nay tư tưởng của một số nhà nghiên cứu văn học Nga về lý thuyết đối thoại, mĩ học hậu cấu trúc, ký hiệu văn học và văn hóa vẫn có ý nghĩa gợi mở sâu sắc đối với nền lý luận văn học Việt Nam.

Lý do thứ ba đòi hỏi văn học Nga có một vị trí quan trọng trong Bách khoa thư Văn học lại là một nghịch lý dường như mâu thuẫn với những điều nói trên: nhu cầu tra cứu những tri thức về văn học Nga tăng lên trong bối cảnh tiếng Nga trong xã hội Việt Nam trong những năm gần đây phần nhiều do tâm lý thị trường đang dần trở thành một thứ tiếng xa lạ, tài liệu về văn học, văn hóa Nga thời gian gần đây ít được cập nhật, đội ngũ chuyên gia về dịch giả văn học Nga có xu hướng giảm đi, trở thành “của hiếm”. Sách dịch văn học Nga ít dần trên thị trường, những cuốn sách được tái bản phần nhiều định hướng vào những độc giả hoài niệm đã đứng tuổi. Những kiệt tác kinh điển của văn học Nga đối với thị trường sách dường như đã không còn hợp thị hiếu đại chúng. Dường như đã đến lúc ta phải tận dụng những lớp người cuối cùng còn gắn bó với văn học Nga để ghi lại trong Bách khoa thư Văn học những tri thức cần thiết về văn học Nga để thế hệ con cháu chúng ta sau này không còn biết tiếng Nga nữa khi cần có thể tra cứu. Đó là điều có thể đau xót như một nghịch lý đáng buồn, nhưng lại là một thực tế trước mắt.

Với ba lý do trên, chúng tôi cho rằng văn học Nga cần phải có một vị trí quan trọng trong Bách khoa thư văn học ở Việt Nam.

Chúng tôi xin đưa ra một phác đồ về nội dung văn học Nga trong Bách khoa thư Văn học:

1. Mục từ mô tả hoàn cảnh “Văn học Nga” và các bộ phận “Văn học Xô viết” “Văn học Nga samizdat” (>3);

2. Những mục từ về các tác gia văn học:

- Thế kỷ 18 (>8): Lomonosov, Sumarokov, Trediakovskij, Kantemir, Derzhavin, Radishev, Karamzin, Zhukovskij…

- Thế kỷ 19 (>23): Griboedov, Krulov, Fronvizin, A.Pushkin, M. Lermontov, N.Gogol, A.Gertsen, I.Gontsarov, I.Turghenev, M. Saltưkov - Shedrin, A.Ostrovsky, N.Nekrasov, F.Chutchev, A.Fet, F.Dostoievsky, L.Tolstoy, Grigorovich, N.Leskov, V.Korolenko, A.Chekhov, A.Kuprin, A.Serafimovich, Sologub,…

- Đầu thế kỷ 20 (>7): M.Gorkij, I.Bunin, L.Andreev, A.Blok, A.Belưi, N.Gumiliev, B.Khlebnikov,…

- Nhà văn samizdat sau 1917 (>5): E.Zamiatin, A.Platonov, A. Akhamatova, M.Bulgalov, B.Pasternak,…

- Nhà văn hải ngoại (>4): M.Tsvetaieva, V.Nabokov, A.Solzhenitsyn, I.Brodskij,…

- Nhà văn Nga Xô viết (>35): V.Maiakovskij, A.Tolstoj, A.Fradeev, A.Ostrovskij, A.Makarrenko, A.Grin, M.Sholokhov, B.Lavreniev, M.Zoshenko, Inf-Petrov, Kaverin, S.Esenin, I.Erenburg, A.Tvardovskij, B.Polevoj, K.Simonov, D.Granin, O.Bergol, K.Pautovskij, Iu.Kazakov, V.Shukshin, L.Leonov, V.Rasputin, N.Pogodin, Vampilov, B.Vasiliev, V.Bykov, V.Rasputin, Astafiev, Trifonov, Isakovskij, Rozdestvenkij, Evtushenko, Voznesenskij, E.Shvarts,…

- Nhà văn các nước cộng hòa Xô viết (>3): Rasul Gamzatov, Noda Dumbatze, Chinghiz Aitmatov,…

- Nhà văn thế hệ cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ 20I (>8): Venedict Erofeev, Abram Terts (Siniavskij), Andrey Bitov, Iosif Brodskij, Tachiana Tolstaja, Viktor Pelevin, Chingiz Aimatov,…

- Tác gia lý luận phê bình (>17): V.Belinskij, Dobroliubob, N.Shernyshevskij, Grigoriev, Veselovskij, V.Soloviev, Propp, Shklovskij, Tomashevskij, Freidenberg, Bakhtin, Vinogradov, Losev, Konrad, Lotman, Uspenskij, Likhachov,…

3. Những mục từ về tác phẩm:

Tác phẩm văn học  nổi tiếng (105): “Lời ca về đạo hành binh Igor”, “Truyền kỳ các thời đại”, “Cô Liza đáng thương”, “Tsvetlana”, “Hành trình từ Peterburg đến Moskva”, “Khổ vì trí tuệ”, “Chưa lớn”, “Tập truyện của ông Brlkin”, “Những bi kịch nhỏ”, “Evgenhi Onegin”, “Con gái viên đại úy”, “Con đầm Pich”, “Ác quỷ”, “Nhân vật thời đại chúng ta”, “Những linh hồn chết”, “Quan thanh tra”, “Chiếc áo khoác”, “Taras Bulba”, “Ai có lỗi”, “Bút ký người đi săn”, “Tổ quý tộc”, “Đêm trước”, “Cha và con”, “Senilia”, “Oblomov”, “Lịch sử một thành phố”, “Gia đình Golovliov”, “Làm gì”, “Ai sung sướng trên đất Nga”, “Những người nghèo”, “Những đêm trắng”, “Những người bị lăng mạ và sỉ nhục”, “Ghi chép mùa đông về những cảm tưởng mùa hè”, “Anna Karenina”, “Phục sinh”, “Khatgi Murat”, “Cái chết của Ivan Ilich”, “Cha Sergi”, “Cái thây sống”, “Ba chị em”, “Vườn anh đào”, “Chiếc vòng huyền”, “Những lối đi dưới hàng cây sẫm tối”, “Người đàn bà kiều diễm”, “Mười hai”, “Người mẹ”, “Gia đình Artamonov”, “Thời thơ ấu”, “Kiếm sống”, “Những trường đại học của tôi”, “Gia đình Klim Samgin”, “Anna Snegina”, “Con người đen”, “Tốt lắm”, “Nhà tắm hơi”, “Mười hai chiếc ghế”, “Pie đại đế”, “Thép đã tôi thế đấy”, “Đội cận vệ thanh niên”, “Rừng Nga”, “Bạch vệ”, “Trái tim chó”, “Nghệ nhân và Margarita”, “Sông Đông êm đềm”, “Đất vỡ hoang”, “Số phận con người”, “Bông hồng vàng”, “Bác sĩ Zhivago”, “Lolita”, “Sống mà nhớ lấy”, “Ở nơi đây bình minh yên tĩnh”, “Truyện núi đồi và thảo nguyên”, “Và một ngày dài hơn thế kỷ”, “Đoạn đầu đài”, “Daghestan của tôi”, “Moskva-Petushki”, “Nhà Pushkin”, “Sonechka”.

          - Công trình nghiên cứu lý luận nổi tiếng (9): “Thi pháp học lịch sử”, “Hình thái học truyện cổ tích”, “Thi pháp truyện kể và thể loại”, “Biện chứng huyền thoại”, “Những vấn đề thi pháp Dostoievskij”, “Sáng tác của Rabelais và văn hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng”, “Vấn đề thể loại lời nói”, “Thi pháp kết cấu”, “Cấu trúc văn bản nghệ thuật”.

4. Những mục từ giới thiệu những trường phái hay lý thuyết độc đáo của văn học Nga (6):

- Trường phái tự nhiên

- Chủ nghĩa đỉnh cao

- Chủ nghĩa hình tượng

- Chủ nghĩa vị lai

- Trường phái hình thức Nga

- Trường phái Tartus-Moskva

Ngoài những nhóm mục từ trên, chúng tôi nghĩ có thể có thêm nhóm những hình tượng đặc thù của văn học Nga (hình tượng “người thừa”, “con người nhỏ bé”…) hoặc có thể thêm một vài thuật ngữ nghiên cứu văn học riêng của một số nhà nghiên cứu Nga (Ví dụ: “fabula” và “sujet” trong quan niệm của trường phái hình thức và Lotman, hay “chronotop”, “carnaval hóa”, “vị thế đứng ngoài”, “cấu trúc giá trị” trong hệ thống lý thuyết của Bakhtin…).

Như vậy, theo đề xuất sơ bộ của chúng tôi, văn học Nga có thể sẽ chiếm hơn 233 mục từ trong Bách khoa thư Văn học. Đó là một con số không quá lớn đối với một nền văn học dân tộc có tầm ảnh hưởng đến văn học toàn thế giới.

Việc xác định nội dung và vị trí của văn học Nga, cũng như của nhiều nền văn học, nhiều giai đoạn, thời đại văn chương khác nhau trong Bách khoa thư văn học nói chung là việc cần thiết. Những gì chúng tôi đề xuất chỉ là một dự thảo nhìn từ góc độ riêng lẻ của một nền văn học dân tộc. Ban biên tập Bách khoa thư có lẽ sẽ phải có cái nhìn tổng thể bao quát hơn để cân đối vị trí của các nền văn học trong cả bộ sách.

Chúng tôi tin rằng dù thế nào đi nữa, văn học Nga cũng sẽ có một vị trí trang trọng trong Bách khoa thư này.

 

 

ABSTRACT

Russian literature is significant and influencial to world literature. To identify its content and position is necessary for a compilation of literature encyclopedia. Therefore, the paper suggests some major issues in selecting entries such as specific authors, works, schools,... of Russian literature.

 

Tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư, số 6 (32) 2014