Bách khoa toàn thư và “Encyclopedia Britannica”

30/11/2017
Nguyễn Huy Côn - Tạp chí Nhà thầu & Thị trường Xây dựng, Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Việt Nam; Email: nghuycon38@gmail.com.

Bây giờ thì chúng ta đều hiểu Bách khoa toàn thư là loại sách công cụ giới thiệu những tri thức cơ bản của một hay nhiều ngành văn hoá, khoa học dựa trên những công trình và tư liệu đã được tổng kết đánh giá. Bách khoa toàn thư phản ánh trình độ phát triển văn hoá, khoa học của một quốc gia trong từng thời kì lịch sử. Bách khoa toàn thư có chức năng quan trọng là làm giàu và nâng cao tri thức cho mọi người, dùng làm sách tra cứu, học tập giảng dạy, là ngân hàng thông tin tại gia đáng tin cậy nhất, là công cụ phổ biến khoa học kĩ thuật góp phần hình thành tư duy khoa học.

Thế nhưng, ở thuở ban đầu, bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp, thuật ngữ Encyclopedia này chỉ có nghĩa là “những hướng dẫn, chỉ dẫn trong mọi trường hợp của cuộc sống”. Sau đó, một người Anh, tên là Tomas Eliot đã đem thuật ngữ này vào tiếng Anh và giới thiệu cuốn sách của mình là “Cuốn sách giải thích các sự vật và các kiến thức phổ biến”.

Ở thời đó, Bách khoa toàn thư chưa được sắp xếp theo trật tự của bảng chữ cái như ngày nay, mà còn tuỳ tiện. Chẳng hạn, có tác giả thời Trung cổ đã mở đầu Bách khoa toàn thư của mình bằng một câu chuyện về Chúa và các Thần thánh, rồi lại kết thúc bằng bài mô tả các loại hoa, hương thơm và liệt kê đến 30 loại trứng khác nhau.

Nhưng có một điều trùng hợp là, loại sách này, ngay từ khi mới ra đời nó đã gồm nhiều tập như ngày nay. Chính bộ Bách khoa toàn thư cổ nhất ra đời vào thế kỷ 1 TCN ở La Mã, do Plinhius mang tên là “Lịch sử tự nhiên” đã gồm 37 tập với hơn 20.000 mục từ, lấy trích dẫn của hơn 450 tác giả. Bộ sách này được người đương thời quý trọng và đã tái bản đến 43 lần, tính đến năm 1530.

Tuy nhiên, bộ sách trên đây chưa phải là lớn nhất thế giới. Kỷ lục này dành cho bộ Bách khoa toàn thư thứ 3 của Trung Quốc, được biên soạn theo sáng kiến của một hoàng đế Trung Quốc (mất vào năm 1721), gồm 5.020 tập.

Ở đây cũng phải nhắc đến cha cố John Harris là người đầu tiên biên soạn Bách khoa toàn thư có cấu trúc theo bảng chữ cái vào năm 1743 với cái tên “Bách khoa toàn thư Khoa học & Nghệ thuật Anh”. Gần 40 năm sau đó, ở Pháp xuất bản cuốn Encyclopédie, đã có nhiều nhà khoa học lớn tham gia bộ sách này. Có thể nêu: Voltaire, Rousseau, Diderot, v.v và họ đã làm cho bộ sách có giá trị hơn.

Cuối cùng, phải kể đến cuốn “Bách khoa thư tiếng Anh” hay “Từ điển Nghệ thuật và Khoa học” lần đầu tiên ra đời ở Scotland năm 1768. Từ 1901 đến nay nó được xuất bản ở Mỹ. Đó là Encyclopedia Britannica.

Có thể giới thiệu tóm tắt các dữ liệu sau để thấy đây là một Bộ bách khoa thư vĩ đại nhất:

- Bắt đầu năm 1768

- Ngừng phát hành năm 2012

- Đã ghi danh 4.411 tác giả

- Xuất bản tại 2 quốc gia : Scotland (1768-1900) và Hoa Kì (1901-2012)

- Ngôn ngữ: Tiếng Anh

- Chủ đề: Tổng hợp

- Thể loại: Bách khoa toàn thư

- Nhà xuất bản: Encyclopedia Britannica, Inc.

- Kiểu sách: 32 quyển loại bìa cứng

Thực vậy, Encyclopedia Britannica là Bách khoa toàn thư tiếng Anh lâu đời nhất , được in lần đầu tiên từ 1768 đến 1771 tại Edinburgh, Scotland, gồm 3 quyển. Sau này, đến lần thứ 4 (1801) thì phát triển tới 20 quyển và đã thu hút được nhiều tác giả nổi tiếng tham gia. Đến các lần xuất bản thứ 9 (1875-1889) và thứ 11 (1911) thì đã đạt được đỉnh điểm về nghiên cứu và văn chương trong Bách khoa toàn thư. Cũng bắt đầu từ lần xuất bản này bộ Britannica đã thu gọn và đơn giản hoá các bài viết để mở rộng tới mọi giới độc giả tại Bắc Mĩ.

 

Bách khoa toàn thư Britannica được xem như món đồ trang trí nội thất trong nhiều gia đình

 

Và từ năm 1933, bộ "Encyclopedia Britannica" trở thành Bách khoa toàn thư đầu tiên thực hiện mô hình “luôn luôn sửa lại mỗi lần tái bản và cập nhật đúng thời điểm xuất bản”.

Thế rồi, đúng một năm trước đây, các độc giả thật sững sờ khi nhà xuất bản tuyên bố ngừng phát hành các bản in, chấm dứt việc ấn hành bản giấy vào ngày 13-3-2012. Đó là hậu quả tất yếu của sự cạnh tranh giữa Wikipedia mở và Bách khoa thư Britannica ở thời đại chúng ta.

Vậy là sau 244 năm, "Encyclopedia Britannica" ngừng xuất bản để phát triển Bách khoa toàn thư trực tuyến. Bộ Britannica nổi tiếng này sẽ không có cơ hội đưa đến tay những người ưa chuộng như thời kì trước đây nữa!

Còn nhớ, "Encyclopedia Britannica" đã từng được những người bán hàng rong đem đến tận cửa cho khách hàng và là món đồ đáng tự hào của nhiều gia đình Mỹ, chẳng khác gì các đồ trang trí nội thất trong các gia đình trung lưu. Chẳng thế mà có nhiều gia đình đã từng trả góp hàng tháng để có bộ từ điển đáng quý này, bởi món đồ xa xỉ này có giá không dưới 1.395 USD/bộ.

 

ABSTRACT

The article gave a review of type of reference books termed Encyclopedia originated from Greek (originally “guides”, “life instructions”). Then, the author introduced “Encyclopedia Britannica”, the oldest encyclopedia, first published in 1768-1771 in Edinburgh (Scotland) and now it is still a valuable encyclopedia of human beings.

 

 Tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư, số 3 (23) 2013