CÁC CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP TRÊN THẾ GIỚI VÀ ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ TRONG BIÊN SOẠN BÁCH KHOA TOÀN THƯ BRITANNICA

10/03/2021

Cách mạng công nghiệp (CMCN) lần thứ Nhất (Thế kỷ XVIII - XIX):

CMCN lần thứ Nhất diễn ra vào đầu thế kỷ XVIII tại Vương quốc Anh, với sự xuất hiện của động cơ hơi nước, do Thomas NewComen (1663 - 1729) sáng chế vào năm 1712, xuất phát từ nhu cầu bơm nước ngầm khỏi các mỏ khai thác than. Sau này James Watt (1736 - 1819), vào năm 1775, với cải tiến bộ ngưng tụ riêng, cho phép tiết kiệm lượng than đốt chỉ bằng một nửa. Sau nhiều lần cải tiến, đầu thế kỷ XIX, động cơ hơi nước được ứng dụng thành công vào tàu thủy và tàu hỏa, giúp cho lưu thông hàng hóa được thuận lợi hơn

Thomas NewComen
(1663 - 1729)

Nguồn: Bách khoa toàn thư Britannica

Bên cạnh đó, ngành dệt may ở giai đoạn này cũng chứng kiến những phát minh quan trọng như “Con thoi bay” của John Kay vào năm 1733 hay “Máy kéo sợi Spinning Jenny” của James Hargreaves vào năm 1764, giúp tăng năng suất kéo sợi lên gấp 10 lần chỉ với một người điều khiển.

Cách mạng công nghiệp lần thứ Hai (khoảng 1850 - 1914):

CMCN lần thứ Hai diễn ra giữa thế kỷ XIX đến trước Chiến tranh thế giới lần thứ Nhất, với tiền đề là quy trình luyện thép mới của Henry Bessmer vào năm 1855. Từ đó, thép bắt đầu được sử dụng trong việc mở rộng đường sắt, chế tạo các thiết bị, động cơ, và xây dựng các công trình lớn. Thép đã trở thành chất xúc tác quan trọng cho sự đổi mới. Tiếp theo, nguồn năng lượng từ than đã được thay thế bằng dầu mỏ và đặc biệt là sự xuất hiện của điện tạo điều kiện quan trọng cho sự ra đời của hàng loạt phát minh như bóng đèn, điện thoại, tủ lạnh, máy giặt mà chúng ta đang sử dụng hằng ngày. Động cơ hơi nước cũng được thay thế bằng động cơ đốt trong mạnh mẽ hơn. Năm 1885, chiếc xe hơi đầu tiên sử dụng động cơ đốt trong được chế tạo bởi kỹ sư người Đức Karl Benz.

Đến năm 1908, hãng Ford Motor của Henry Ford đã cho ra mắt mẫu xe hơi “Model T” tại Mỹ và ứng dụng thành công vào dây truyền sản xuất hàng loạt. Chỉ trong 6 năm, sản lượng sản xuất xe hơi của Ford đã đạt tới 250.000 chiếc/năm, một con số khổng lồ ở thời điểm đó, giúp xe hơi được phổ biến ra toàn nước Mỹ và Châu Âu. Phương pháp sản xuất hàng loạt sau đó được áp dụng trong dây truyền sản xuất các mặt hàng khác, làm sản lượng sản xuất hàng hóa tăng lên nhanh chóng.

Model T (1908)
Nguồn: Bách khoa toàn thư Britannica

Năm 1903, chiếc máy bay sử dụng động cơ đốt trong của anh em nhà Wright cũng đã cất cánh thành công, mở đầu cho kỷ nguyên hàng không ngày nay.

Cách mạng công nghiệp lần thứ Ba (khoảng 1950 - 2010):

CMCN lần thứ Ba bắt đầu khi Chiến tranh thế giới lần thứ Hai chấm dứt, còn được biết dưới tên gọi “Cách mạng khoa học công nghệ” là việc phát minh ra bóng bán dẫn vào năm 1947 bởi ba nhà vật lý và kỹ sư điện John Bardeen (1908 - 1991), William Shockley (1910 - 1989) và Walter Brattain (1902 - 1987). Tuy nhìn có vẻ đơn giản nhưng đây có thể được xem như là một phát minh quan trọng bậc nhất của hầu hết các thiết bị hiện đại ngày nay.

CMCN lần thứ Ba cũng mang tới hai phát minh quan trọng nữa đó là máy tính cá nhân được sáng chế vào những năm 1970 và mạng internet vào những năm 1990. Mức độ quan trọng cũng như tầm ảnh hưởng của hai phát minh này đã và đang tiếp tục được chứng tỏ trong cuộc sống hiện nay của loài người. Tính đến năm 2018, số lượng người sử dụng mạng internet đã đạt tới con số 4,3 tỷ người, tương đương 56% dân số thế giới.

Với ba phát minh tiêu biểu trên, CMCN lần thứ Ba ở thế kỷ XX được coi như một bước đại nhảy vọt để đưa loài người vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên công nghệ số.

Cách mạng công nghiệp lần thứ Tư (từ năm 2010):

Cuộc CMCN lần thứ Tư hiện nay diễn ra trên ba lĩnh vực chính, đó là: kỹ thuật số, vật lý và công nghệ sinh học.

Trí tuệ nhân tạo, vạn vật kết nối và dữ liệu lớn là ba yếu tố cốt lõi trong lĩnh vực kỹ thuật số. Bên cạnh đó, lĩnh vực vật lý sẽ mang đến cho chúng ta những người máy thế hệ mới có tư duy như con người. Ngoài ra còn có máy in 3D, xe tự lái, các vật liệu mới và công nghệ nano. Công nghệ sinh học tập trung nghiên cứu để tạo ra những thay đổi lớn trong nông nghiệp, thủy sản, y dược, chế biến thực phẩm, bảo vệ môi trường, năng lượng tái tạo, v.v.

Ứng dụng công nghệ trong Bách khoa toàn thư Britannica:

Nguồn tra cứu thông tin bằng tiếng Anh tồn tại trong hàng trăm năm trước khi internet ra đời đó là Bộ Encyclopoedia Britannica (BKTT Britannica), được xuất bản lần đầu vào năm 1768. Sau 244 năm tồn tại, Công ty Britannica thông báo về bản in cuối cùng vào năm 2012 cùng với thông điệp đưa ra vô cùng rõ ràng: Thời đại công nghệ số lên ngôi.

Trong suốt gần hai mươi năm trở lại đây, BKTT Britannica đã trải qua một quá trình chuyển đổi gian truân. Vào những giai đoạn đầu tiên của kỷ nguyên điện toán cá nhân, BKTT Britannica đã tìm cách chuyển đổi sản phẩm từ phiên bản in sang CD-ROM và bất ngờ chịu sự cạnh tranh từ Microsoft, một công ty đến từ ngành công nghiệp hoàn toàn khác. Sản phẩm dạng bách khoa toàn thư Encarta của Microsoft được cung cấp miễn phí trên CD-ROM cho khách hàng khi mua phần mềm Windows. Khi các đĩa CD-ROMs phải nhường chỗ cho mạng toàn cầu, Britannica lại gặp cạnh tranh từ sự bùng nổ của các nguồn thông tin trực tuyến, bao gồm Nupedia và sau này là Wikipedia, những hậu sinh có tốc độ tăng trưởng theo cấp lũy thừa được cấp vốn từ cộng đồng.

Britannica hiểu rằng hành vi của khách hàng đang thay đổi mạnh mẽ với việc ứng dụng các công nghệ mới. Thay vì cố gắng bảo vệ mô hình kinh doanh cũ của họ, lãnh đạo công ty đã tìm hiểu nhu cầu của những khách hàng chủ chốt - người dùng ở nhà và những cơ sở giáo dục, đặc biệt là các trường phổ thông. Công ty đã thử nghiệm các kênh truyền thông khác nhau, các mức giá và kênh bán hàng khác cho sản phẩm của mình. Tuy nhiên, điều đáng nói là công ty vẫn coi trọng sứ mạng cốt lõi của họ: chất lượng biên tập nội dung và dịch vụ giáo dục. Với trọng tâm này, công ty không chỉ chuyển hướng sang mô hình thuê bao trực tuyến thuần túy mà còn xây dựng được sản phẩm, dịch vụ mới đáp ứng các nhu cầu ngày một gia tăng về giáo trình và tài liệu học tập trên lớp. “Vào thời điểm chúng tôi dừng sản xuất các ấn phẩm in ấn, doanh thu mảng này chỉ đóng góp được 1% vào hoạt động kinh doanh của chúng tôi”, theo ông Jorge Cauz, Chủ tịch của Britannica giải thích vào dịp kỷ niệm quyết định dừng sản xuất các bản in đó. “Hiện nay chúng tôi đang có lời hơn mọi thời điểm trước đây”.

BKTT Britannica hiện được ứng dụng cả trên máy tính cá nhân và điện thoại thông minh. Trên máy tính, chỉ cần truy cập trang web www.britannica.com, chúng ta sẽ thấy mọi thông tin tri thức nhân loại đều nằm gọn trong website này, tra cứu dễ dàng và nhanh gọn dù ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Trang web được thiết kế khá logic, với gam màu xanh dương nhã nhặn, dễ nhìn và không lóa mắt. Các ngành nghề, lĩnh vực được bố trí thành tiêu đề để dễ tra cứu, trong đó chứa đựng các bài viết, mục từ liên quan, với những kênh hình màu phong phú, đa dạng. Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể tìm kiếm mục từ dễ dàng thông qua chức năng “Tìm kiếm” (Search). Chỉ cần nhập từ khóa cần tìm, rồi enter, hàng loạt các nội dung liên quan xuất hiện, tương tự như chức năng của phần Index trong bộ BKTT bằng giấy vậy.

Ngoài ra, BKTT Britannica còn xuất hiện cả trong Apple Store nằm trên hệ điều hành iOS của những chiếc điện thoại thông minh i-phone. Mọi chức năng và cách thức sử dụng tương tự như trên máy tính nhưng khá thuận tiện cho người sử dụng vì có thể tìm kiếm thông tin mọi lúc mọi nơi mà không cần phải khởi động chiếc máy tính nào.

Britannica đã chứng tỏ sự thích ứng với các công nghệ hiện đại mới của thời đại. Một khi đã bắt đầu, quá trình số hóa một sản phẩm, các tương tác hoặc môi trường là không thể đảo ngược. Mô hình kinh doanh cũ, truyền thống đang mất dần giá trị, nếu không đủ linh hoạt và kém thích nghi thì thậm chí các công ty khổng lồ cũng có thể bị xóa sổ. Tương lai sẽ thuộc về những công ty tiên phong áp dụng công nghệ mới đương đại.

ThS Bùi Thanh Dũng

Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam