BÙI HUY BÍCH - TÁC GIA VIỆT NAM THỜI PHONG KIẾN

07/01/2021

Ông xuất thân từ dòng dõi “Sơn Nam vọng tộc” (vùng đất Sơn Nam gồm các tỉnh Hà Đông, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình, Thái Bình), là cháu 7 đời của Quảng Quận công Bùi Xương Trạch (1451 - 1529), cháu 6 đời của Quận công Bùi Vịnh (1498 - 1545), cháu 5 đời của Tiên Quận công Bùi Bỉnh Uyên (1520 - 1614), cháu nội của Đặc tiến Kim tử vinh lộc đại phu Bùi Xương Tự (1656 - 1728); cha là Bùi Dụng Tân (? - ?) hiệu Trúc Viên cư sĩ, không ra làm quan, dạy học ở nhà. Có một chị gái và một em trai; ba người vợ, bảy con trai, bảy con gái.

Bùi Huy Bích đã đỗ thủ khoa Hoàng giáp (1769) - Tiến sĩ hàng thứ tư, sau ba hạng: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Ông được giao giữ chức Hàn lâm viện hiệu lý (1771 - 1776), lên chức Thị chế, được thụ Thiêm sai phủ liêu tri hộ phiên kiêm Đông các hiệu thư. Ông từng kinh lý và tuyên dụ ở Thuận Hóa (1777 - 1781); thời gian này Bùi Huy Bích có công bình loạn giặc Mường Thai ở miền tây Nghệ An; được giữ chức Đốc đồng, Hiệp trấn ở Nghệ An. Sau khi về kinh, ông được thăng  Nhập thị Bồi tụng (đứng hàng thứ hai sau Bồi tụng), Tham tụng (1781 - 1785) tương đương Thủ tướng.

Sau này, ông rời bỏ chính trường, từ chối ba lời mời ra làm quan của ba vị hoàng đế đương thời: vua Lê Chiêu Thống (nhà Lê), hoàng đế Quang Trung (nhà Tây Sơn), vua Gia Long (nhà Nguyễn). Thời gian đó, ông lui về ở ẩn tại phường Bích Câu (1785 - 1790), tại Dị Nậu - Thạch Thất - Sơn Tây (1790 - 1795), và tại An Lâu - Thanh Miện - Hải Dương (1795 - 1800). Cuối cùng, ông chuyển về quê nhà Thịnh Liệt, sống an nhàn cho đến khi mất (25.5.1818), thọ 75 tuổi.

Bùi Huy Bích là một tác gia nổi tiếng của thời Lê - Trịnh được nhiều học giả biết đến với những công trình mang tính bách khoa thư, đóng góp tích cực cho nền tri thức nước nhà: tuyển tập văn thơ Hoàng Việt thi tuyểnHoàng Việt văn tuyển; bộ thơ Tồn Am thi cảo (gồm các tập Bích Câu tiền - hậu tập, Nghệ An thi tập, và Thoái Hiên thi tập); tập văn xuôi Nghệ An chí, Lữ Trung tạp thuyết; tóm lược và chú thích Tứ Thư tiết yếuNgũ Kinh tiết yếu; những đầu sách Hành tham quan gia huấn để giáo dục con cái trong gia đình; Quốc triều chính biên điển lục (đã thất truyền) thuộc thể loại hội điển ghi chép những điển pháp Đại Việt dưới triều nhà Mạc.

Lăng mộ Bùi Huy Bích tại Giáp Nhị, phường Thịnh Liệt,
quận Hoàng Mai, Hà Nội
(Ảnh: Tác giả)

Phố Bùi Huy Bích thuộc phường Thịnh Liệt,

quận Hoàng Mai, Hà Nội (Ảnh: Tác giả)

 

Ths. Bùi Thanh Dũng