MỤC TỪ “AUGUSTE COMTE” TRONG BÁCH KHOA TOÀN THƯ XÃ HỘI HỌC

19/11/2021

AUGUSTE COMTE, Isidore Auguste Marie François Xavier Comte; sinh 19.1.1798 mất năm 5.9.1857, là nhà tư tưởng Pháp, nhà lý thuyết xã hội, là người sáng tạo ra ngành xã hội học. Sinh ra và lớn lên ở Montpellier miền tây nam nước Pháp trong một gia đình Kitô giáo có xu hướng quân chủ, tuy nhiên ông mang tư tưởng tự do và cách mạng từ rất sớm.

Năm 1814, theo học trường Bách khoa Paris, ngôi trường nổi tiếng với những đào tạo chuyên sâu về chủ nghĩa cộng hòa nhưng đến năm 1816, trường đóng cửa để tái tổ chức, khi trường mở lại, ông không quay lại học mà tiếp tục theo học trường Y ở Montpellier. Quay lại quê hương để học tập nhưng sự khác biệt giữa ông và gia đình ngày càng lớn. Ông trở lại Paris kiếm sống bằng nhiều nghề khác nhau.

Năm 1817, những người đưa ông tiếp cận với giới tri thức là Claude Henri de Rouvroy, Comte de Saint-Simon khi nhận làm học trò và làm thư ký. Saint-Simon là nhà cải cách xã hội Pháp, cũng là một trong những người bạn ở Paris, là người nhìn thấy tầm quan trọng của việc tổ chức kinh tế xã hội hiện đại. Có cùng tầm nhìn, Auguste Comte đã viết nhiều tiểu luận trong những ấn phẩm do Saint-Simon đỡ đầu như L'Industrie, Le PolitiqueLe Censeur EuropéenL'Organisateur, cho đến tận năm 1819, La séparation générale des entre les opinions et les désirs (Sự khác biệt giữa ý kiến ​​và mong muốn) là cuốn sách đầu tiên xuất bản. Tuy nhiên, khác biệt giữa suy nghĩ, quan điểm khoa học giữa ông và Saint-Simon không thể dung hòa nên đến năm 1824 thì ông tách ra.

Thời gian sau đó, không có công việc ổn định, phải sống dựa vào tiền hỗ trợ từ bạn bè, tuy nhiên ông vẫn tiếp tục nghiên cứu thuyết thực chứng. Năm 1826, Auguste Comte bắt đầu trình bày những bài giảng về hệ thống triết học thực chứng của mình, tuy nhiên, rất ít người có thể hiểu được những gì ông trình bày. Năm 1832, làm trợ giảng rồi giám khảo ở trường Ecole Polytechnique, đến năm 1842, bị mất chức và bị đuổi khỏi trường vì mâu thuẫn với ban giám hiệu nhà trường. Cũng trong thời gian này, Auguste Comte tập trung viết công trình Những bài giảng về triết lý thực chứng gồm 6 quyển trong giai đoạn 1830 - 1842.

Trước đó, vào năm 1825, ông lập gia đình với Caroline Massin nhưng cuộc hôn nhân không hạnh phúc, họ chia tay vào năm 1842. Sau đó, ông và Clotilde De Vaux trải qua tình yêu lãng mạn nhưng đến năm 1845, Clotilde De Vaux mất vì lao phổi, từ đấy ông sống một mình. Sự mất mát này đã tác động không nhỏ tới Auguste Comte, ông đã lý tưởng hóa biến cố tình cảm này khi đặc biệt quan tâm đến vai trò phụ nữ trong xã hội.

Vào những năm 1851 - 1854, Auguste Comte hoàn thành tác phẩm quan trọng của mình là Hệ thống chính thể thực chứng, gồm 4 quyển nhấn mạnh đạo đức, tiến trình đạo đức cũng như mục đích chính yếu của tri thức và sự phấn đầu của con người. Nhiều trí thức ở Anh cũng như ở Châu Âu khi nghiên cứu những tác phẩm của ông đã chịu ảnh hưởng tác động tư tưởng của Comte. Sự phát triển xã hội thực chứng lan rộng mãi khắp thế giới. Vào ngày 5.9.1857, Auguste Comte mất ở Paris vì bệnh ung thư, được chôn cất ở nghĩa trang Père Lachaise.

Ngôi nhà ông từng sinh sống trong khoảng thời gian từ năm 1841 - 1857 hiện đang được bảo tồn ở số 10 rue Monsieur-le-Prince ở Paris, mang tên Maison d'Auguste Comte.

Những tác phẩm chính là Cours de philosophie positive (Những bài giảng về triết lý thực chứng) được hoàn thiện trong giai đoạn 1830 - 1842; và cuốn Système de politique positive (Hệ thống chính thể thực chứng) viết trong những năm 1851 - 1854.

Về lập trường tư tưởng, Auguste Comte sống ở giai đoạn hậu cách mạng Pháp và Napoleon, cùng với đó là sự phát triển khoa học, công nghệ hiện đại. Sự xung đột giữa tư tưởng và hành động phá vỡ những tình cảm, tín ngưỡng, những thiết chế đã định hình đang bị nghi ngờ. Comte đã rút ra được khái niệm chủ nghĩa duy thực cho mình từ các tác gia thế kỷ XVIII - XIX, khi chứng minh thần học và siêu hình học là những tri thức bất toàn, còn tri thức thực chứng dựa trên những khái niệm tự nhiên và những thuộc tính, những tương quan của chúng được chứng minh bằng khoa học thực nghiệm.

Auguste Comte tiếp thu sự tiến bộ lịch sử, xây dựng cơ cấu giả thuyết cho tổ chức xã hội khi mô phỏng theo tôn ti, luật pháp của giáo hội công giáo La Mã. Hơn nữa, ông học hỏi từ Saint-Simon khi đánh giá cao nhu cầu của một khoa học xã hội cơ bản và thống nhất, vừa lý giải được những tổ chức xã hội hiện hữu để có thể xây dựng xã hội tương lai mới tốt hơn và ông gọi khoa học mới là xã hội học. Auguste Comte tin rằng, với sự phát triển khoa học hiện đại, các phương pháp khoa học được ứng dụng vào nghiên cứu và cải cách xã hội dựa trên sự phân tích xã hội là kết quả cuối cùng của sự cách tân và hệ thống hóa trong khoa học mới sẽ là định hướng cho kế hoạch xã hội. Hơn nữa, ông cũng tin rằng một trật tự tinh thần mới sẽ thay thế cho cái cũ không còn phù hợp với xã hội mới.

Auguste Comte có nhiều đóng góp trong nghiên cứu xã hội học khi cho rằng xã hội học có nhiệm vụ góp phần tổ chức và lập lại trật tự xã hội dựa theo quy luật tổ chức và sự biến đổi xã hội do nghiên cứu phát hiện ra. Ông chỉ ra rằng phương pháp nghiên cứu sự biến đổi xã hội được vận dụng phương pháp luận chứng minh việc sử dụng phương pháp thực chứng bao gồm thu thập và xử lý thông tin, kiểm tra giả thuyết, xây dựng lý thuyết, so sánh và tổng hợp cứ liệu để tìm hiểu bản chất xã hội. Ông chia các phương pháp xã hội học thành các nhóm: quan sát, thực nghiệm, so sánh và phân tích lịch sử.

Về mặt lý thuyết xã hội học là khoa học nghiên cứu các tổ chức xã hội, xem xã hội là hệ thống có cấu trúc, cá nhân, gia đình và các tổ chức xã hội. Ông chia xã hội học thành hai phần là tĩnh học xã hội và động học xã hội, trong đó tĩnh học xã hội nghiên cứu về trật tự xã hội, cơ cấu xã hội, các thành phần và các mối liên hệ của chúng; còn động học xã hội nghiên cứu các quy luật biến đổi xã hội trong các hệ thống xã hội theo thời gian, chia thành ba giai đoạn là thần học, siêu hình, thực chứng để giải thích sự phát triển hệ thống tư tưởng và hệ thống cơ cấu xã hội tương ứng.

 

 

Tài liệu tham khảo

[1] Vũ Quang Hà (Chủ biên), Nguyễn Thị Hồng Xoan, Xã hội học đại cương, Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2003.

[2] Phạm Tất Dong và Lê Ngọc Hùng (Chủ biên), Xã hội học, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2008.

[3] Lương Văn Úc, Giáo trình Xã hội học, Nxb. Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội, 2009.

[4] Trần Thị Kim Xuyến (Chủ biên), Nguyễn Thị Hồng Xoan, Nhập môn xã hội học, Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2002

BÙI PHƯƠNG LINH